Eş’arî ve Matüridî Arasındaki On İki İhtilaf Meselesi

Eş’arî ve Matüridî ekolleri Ehl-i Sünnet’in iki ana kelam çizgisidir; aralarında on iki ila on üç civarında ihtilaf bulunduğu söylenir, ancak bunların büyük kısmı ifade biçimine ve ince yorum farklarına dayanır. Bu ihtilafların lafzî mi hakikî mi olduğu, kelam tarihinin en çok tartışılan konularından biridir.

İhtilaf Literatürünün Doğuşu

İki ekol arasındaki farkları derleme geleneği, özellikle Ebû Uzbe el-Hanefî ve Kemalpaşazâde gibi âlimlerin çalışmalarıyla belirginleşti. Ebû Uzbe’nin er-Ravda el-Behiyye eseri, bu konuda en çok anılan çalışmalardandır. Bu tür eserlerde ihtilafların sayısı kaynaktan kaynağa değişir. Dolayısıyla “on iki” sayısı, gelenekteki bir sınıflandırma örneği olarak görülmeli, kesin bir sayı olarak sunulmamalıdır.

Başlıca Ayrılık Noktaları

• Tekvin sıfatı: Matüridîler, yaratma fiilinin kudretten ayrı bir sıfat (tekvin) olduğunu söyler; Eş’arîler ise bunu kudretin ve iradenin ilişkisiyle açıklar (tekvin sıfatı).
• İman: Matüridîler imanı tasdik olarak tanımlar ve imanın artıp eksilmeyeceğini söyler; Eş’arîler arasında imanın artıp eksilmesini kabul edenler de vardır (iman tanımı).
• İstisna: “İnşallah müminim” denmesi konusunda Eş’arîlerde daha esnek, Matüridîlerde daha çekingen bir tutum bulunur (istisna meselesi).
• Kul fiilleri: Eş’arîlerde kesb, Matüridîlerde cüz’i irade üzerinden açıklama (kesb teorisi).
• Hüsün ve kubuh: Matüridîler aklın bazı fiillerin iyi veya kötü olduğunu anlayabileceğini kabul eder; Eş’arîler bu hükmü büyük ölçüde şer’a bağlar (hüsün ve kubuh).
• Güç yetmeyeni yükleme: Eş’arîlerde caiz görülürken Matüridîler caiz görmez (teklif-i mâ lâ yutak).
• Mukallidin imanı: Delil bilmeden iman edenin durumu konusunda farklı yorumlar vardır (mukallidin imanı).
• Allah’ı bilmenin yükümlülüğü: Matüridîler aklın bu konuda yeterli olabileceğini söyler; Eş’arîler yükümlülüğün vahiyle başladığını belirtir.

Lafzî mi, Hakikî mi?

Taftazânî gibi birçok âlim, bu ihtilafların çoğunun lafzî olduğunu, ortak sonuçlara farklı ifadelerle ulaşıldığını söyler. Örneğin imanın artıp eksilmesi tartışmasında Matüridîler “iman” derken yalnızca tasdiki, Eş’arîler ise amelle birlikte tezahürünü kastedebilir. Böylece fark terim tanımından doğar. Buna karşılık güç yetmeyeni yükleme veya hüsün-kubuh meselesi gibi konular, ilâhî adalet ve aklın rolü hakkında farklı bakış açılarını yansıtır; bu sebeple bu konular daha esaslı görülür.

Ortak Zemin

İki ekolün ortak payda alanı çok geniştir: Allah’ın varlığı ve birliği, sıfatların kabulü, Kur’an’ın Allah kelamı olması, âhirette ru’yet, nübüvvet, kader ve sem’iyyat. Akaid-i Nesefî ile Eş’arî akaid metinleri karşılaştırıldığında büyük örtüşme görülür. Bu yüzden Osmanlı medreselerinde her iki ekolün eserleri birlikte okutulmuştur (Osmanlı’da medrese eğitimi).

Eş’arî ve Matüridî Âlimler Birbirini Nasıl Gördü?

Tarihte iki ekol arasında zaman zaman ilmî polemikler yaşanmış olsa da, genel olarak birbirlerini Ehl-i Sünnet’in kolları kabul etmişlerdir. Ebû Uzbe, Kemalpaşazâde ve İbn Hümâm gibi âlimler iki ekol arasındaki farkları tespit ederken, ikisinin de Ehl-i Sünnet’e ait olduğunu vurgular. Bu yaklaşım, ihtilafı bir bölünme değil, ilmî çeşitlilik olarak görür. Eş’arî çizginin daha ayrıntılı tanıtımı için Eş’arî âlimler ve Matüridî âlimler yazılarına bakılabilir.

İhtilafların Ortaya Çıkış Sebepleri

İki ekol arasındaki farkların temelinde yöntem ve coğrafya etkisi bulunur. Matüridî kelamı Hanefî fıkıh çevresinde, Mâverâünnehir’de gelişti; Eş’arî kelamı ise Bağdat, Horasan ve Şam çevresinde Şâfiî ve Mâlikî fakihlerle birlikte yayıldı. Hanefî usûlünün akla verdiği geniş yer, Matüridî kelamının hüsün-kubuh gibi konularda akla daha fazla alan tanımasına yol açtı. Eş’arî kelamı ise nassı daha merkeze alan bir çizgide ilerledi. Bu sebeple, ihtilafların kaynağını yalnızca akaid metinlerinde değil, fıkıh usulü anlayışında da aramak gerekir.

Ayrıca Eş’arî ekolü, kurucusunun Mu’tezile’den ayrılma sürecinin etkisiyle Mu’tezile’ye cevap verme refleksiyle gelişti. Matüridî kelamı ise Semerkant’ta Mu’tezile, Kerramiyye ve Hanefî çevre ile ilgili tartışmalarla şekillendi. Dolayısıyla iki ekolün muhatap aldığı itirazlar ve çözüm üslupları belirli ölçüde farklıydı.

Ders Kitaplarında İhtilaf Anlatımı

Osmanlı medreselerinde okutulan Taftazânî ve Cürcânî şerhleri, her iki ekolün görüşlerini karşılaştırmalı olarak sunar. Öğrenciler hem Eş’arî hem Matüridî argümanlarını öğrenir ve farkları ince ayrıntılarıyla tartışırdı. Bu usul, ihtilafı ekol taassubuna dönüştürmeden ilmî bir tartışma çerçevesinde tutmayı sağladı. Günümüz akaid derslerinde de bu ayrımlar genellikle kısaca belirtilir ve ortak noktalar vurgulanır. Bu yaklaşım, Ehl-i Sünnet’in bütünlüğünü korurken ilmî çeşitliliği gözetmeyi amaçlar.

Okurun dikkat etmesi gereken bir nokta, kaynaklardaki ihtilaf listelerinin müellifin ekol bağlılığına göre şekillenmiş olabileceğidir. Bu sebeple listeleri karşılaştırmalı okumak ve her maddeyi asıl akaid metinlerinden doğrulamak daha sağlıklıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Eş’arî ve Matüridî arasında kaç ihtilaf vardır?

Sayı kaynağa göre değişir; on iki, on üç gibi sayılar verilir. Çoğu ince ayrıntılara dayalıdır.

İhtilaflar lafzî mi hakikî mi?

Bazı âlimler çoğunun lafzî olduğunu söyler; bazı konular ise gerçekten farklı sonuçlar doğurur.

En bilinen ihtilaf hangisidir?

Tekvin sıfatı, iman tanımı ve artıp eksilmesi, kesb-cüz’i irade, mükellefiyetin başlangıcı gibi konular öne çıkar.

İki ekol birbirini tekfir eder mi?

Hayır; ikisi de Ehl-i Sünnet içinde kabul edilir ve birbirini tekfir etmez.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 25 Eylül 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Eş'ariyye" ve "Mâtürîdiyye" md.; Ebû Uzbe, ar-Ravda el-Behiyye fîmâ beyne'l-Eş'ariyye ve'l-Mâtürîdiyye; Taftazânî, Şerhu'l-Akāid; Kemalpaşazâde'nin ilgili risaleleri

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →