Başkurtlar Tarihi: Müslüman Kimliğinin Oluşumu ve Gelişimi

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Altın Orda ve dağılma sonrası
Başkurt isyanları
Salavat Yulayev ve Pugaçov isyanı

Başkurtlar tarihi, Altın Orda dönemi bağlılığından 16. yüzyılda Rus Çarlığı’na katılışa, 17.-18. yüzyıl isyanlarına, 1917 sonrası özerklik mücadelesine ve bugünkü Başkurdistan Cumhuriyeti’ne uzanır. Müslüman kimlik, bu sürecin en önemli unsurlarından biridir.

Altın Orda ve dağılma sonrası

Başkurtlar, Moğol istilası sonrası Altın Orda’nın tebaası oldu. Altın Orda’nın parçalanmasıyla Başkurtlar Kazan Hanlığı, Nogay Ordası ve Sibir Hanlığı arasında bölündü. 16. yüzyılın ortasında IV. İvan’ın Kazan’ı alması (1552) üzerine Başkurt boyları Rus Çarlığı’na katılmayı kabul etti. Rus kaynaklarına göre bu “gönüllü” bir katılımdı ve Başkurtlar toprak mülkiyetini koruma şartıyla Çara bağlandı. Başkurtlar toprak üzerindeki “votçina” (atadan kalma toprak) hakkı ile Çara asker sağlama yükümlülüğü karşılığı vergiden muaf tutuldu.

Başkurt isyanları

17.-18. yüzyıllarda Rus yönetimi toprak, vergi ve din konularında baskılarını artırdı. 1662-1664, 1681-1684, 1704-1711, 1735-1740 ve 1755-1756 yıllarında büyük Başkurt isyanları çıktı. Bu isyanlar toprak kaybı, Rus yerleşimci akını, vergi ve dinî baskılar nedeniyle gerçekleşti. Rus yönetimi isyanları şiddetle bastırdı. 1755 isyanında lider Batırşa (Abdullah Mullah Aliyev) idi ve isyanın dinî unsurları öne çıkmıştı. Bu isyanlar Başkurt tarihinin kahramanlık sayfaları olarak anılır.

Salavat Yulayev ve Pugaçov isyanı

Salavat Yulayev (1754-1800), Başkurt ulusal kahramanı kabul edilir. 1773-1775 Pugaçov isyanına katılarak Başkurt süvarilerine komuta etti. İsyan bastırılınca yakalandı ve sürgüne gönderildi (Estonya’da Rogervik’te öldü). Başkurtlar için Salavat, özgürlük ve direniş sembolüdür. Ufa’da heykeli bulunur.

Kanton sistemi ve 19. yüzyıl

1798’de Başkurtlar için askerî-idari “kanton” sistemi kuruldu. Başkurtlar sınır muhafızlığı görevi karşılığı bazı ayrıcalıklar elde etti. Bu sistem 1860’lara kadar sürdü. 1812 Napolyon Savaşı’nda Başkurt süvarileri Paris’e kadar ilerledi. Kantonlar sonrasında toprak kayıpları arttı; Rus ve Ukrayna köylü yerleşimleri çoğaldı. Bu dönemde Başkurt nüfusu, kendi toprağında azınlığa dönüştü.

1917 ve Başkurdistan özerkliği

1917 Devrimi sonrasında Zeki Velidi Togan (1890-1970) önderliğinde Başkurt milli hareketi örgütlendi. 1917 Aralık’ta “Başkurt Özerk Cumhuriyeti” ilan edildi. 23 Mart 1919’da Sovyet yönetimiyle “Küçük Başkurdistan” anlaşması imzalandı ve Başkurt Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kuruldu. Bu, Sovyetler içinde ilk özerk cumhuriyetlerden biriydi. Zeki Velidi Togan sonradan Sovyet yönetimiyle ilişkisini kesti, Türkistan’a ve oradan Türkiye’ye gitti; İstanbul Üniversitesi’nde Türk tarihi ve Orta Asya araştırmaları alanında önemli çalışmalar yaptı.

Sovyet sonrası

1990’da Başkurdistan egemenlik bildirisi yayınladı. 1992-1994 yıllarında Rusya Federasyonu ile özel statüyü düzenleyen anlaşmalar imzalandı. Sonraki yıllarda bu özerklik daraldı. Bugün Başkurdistan, Rusya Federasyonu’nun bir cumhuriyetidir. Güncel durum için Başkurtlar Günümüzde yazısına bakılabilir.

Müslüman kimlik ve tarih

Başkurt tarihinde İslam, kimliğin bir unsurudur. İhtida için Başkurtlar İslam’la Nasıl Tanıştı?, kültür için Başkurtlarda Dinî Kültür, âlimler için Başkurt Âlimleri yazılarına bakabilirsiniz. Komşu Tatar tarihi için Kazan Tatarları Tarihi yazısı da okunabilir.

Ekonomi ve toplumsal yapı

Başkurtların geleneksel ekonomisi yarı göçebe hayvancılık, arıcılık, avcılık ve sınırlı tarıma dayanırdı. Yazın yaylalarda (yayla), kışın köylerde (kışlak) yaşanırdı. 18. yüzyıldan itibaren Rus ve Ukraynalı köylülerin gelmesiyle tarım ve yerleşik hayat yaygınlaştı. 19. yüzyılda Urallardaki maden ve demir sanayisi gelişti; Başkurtlar bu endüstrilerden dışlanma ve toprak kaybı yaşadı. Toplumsal yapı boy (kabile), klan (urug) ve ailelerden oluşuyordu. Başkurt şecerelerinin yazılı kayıtları (şejere) toprak ve soy haklarını belgeleyen önemli belgelerdi.

Başkurtlar arasında Müslüman din adamlarının toplumsal rolü 19. yüzyılda arttı. Mollalar köy mektepleri açtı ve nikâh, miras gibi hukuki işleri yürüttü. Rus idari sisteminde Müslüman ruhani idareler Başkurt ve Tatar topluluklarının dinî ve medeni hukuk işlerini düzenledi. Bu çerçeve, Başkurtlar için dinî hayatın sürekliliğini sağlayan önemli bir kurumsal zemindi.

Başkurtlar ve Rusya’nın savaşları

Başkurt süvarileri Rusya’nın birçok savaşında yer aldı. 1812’de Napolyon’a karşı savaşan Başkurt birlikleri, “Kuzeyin Amorları” (Kuzey Okçuları) olarak adlandırıldı. Rus savaş ressamları Başkurt süvarilerinin resimlerini yaptı. 1813-1814 seferinde Paris’e giren Başkurt birlikleri Avrupa kamuoyunda ilgi uyandırdı. 20. yüzyılda II. Dünya Savaşı’nda ise 112. ve 113. Başkurt süvari tümenleri cephede yer aldı ve ağır kayıp verdi. Başkurt halkının hafızasında bu savaşlar fedakârlık olarak yer alır.

Tarih yazımında dikkat

Başkurt isyanlarının ayrıntıları Rus resmî kayıtlarında ve Başkurt sözlü tarihinde farklı biçimlerde anlatılır; ölü sayıları ve nedenleri konusunda kaynaklar çelişebilir. Bu yüzden olaylar tek bir anlatıya indirgenmeden, toprak, vergi ve din boyutlarıyla birlikte değerlendirilmelidir. Başkurt tarihçileri ve Rus tarihçiler arasındaki yorum farklılıkları da akademik tartışma konusudur.

Siyasi mirasın değerlendirilmesi

Başkurt tarihi, Rusya içinde özerklik tecrübesi yaşamış bir Müslüman Türk halkının deneyimi olarak, Türk dünyası tarihi için ayrı bir önem taşır. Hem Çarlık hem Sovyet dönemlerinde yaşanan toprak, dil ve din konularındaki mücadele, bugün de Başkurt kimliğinin referans noktalarıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Salavat Yulayev kimdir?

1773-75 Pugaçov isyanına katılan Başkurt ulusal kahramanıdır (1754-1800).

Zeki Velidi Togan kimdir?

Başkurt milli hareketinin lideri ve Türk tarihçisidir (1890-1970).

Küçük Başkurdistan nedir?

1919’da Sovyet yönetimiyle yapılan anlaşmayla kurulan ilk Başkurt özerk cumhuriyetidir.

Kanton sistemi nedir?

1798’de Başkurtlar için kurulan askerî-idari örgütlenme sistemidir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 20 Ekim 2026 · Kaynaklar: Zeki Velidi Togan, Hatıralar; Rus arşiv belgeleri (Başkurt isyanlarına dair); TDV İslâm Ansiklopedisi, "Başkırtlar" ve "Başkurdistan" maddeleri

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →