Başkurtlar Arasından Yetişen Ünlü Âlimler ve Mutasavvıflar

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Medrese ve mollalar
Akmulla
Zeki Velidi Togan

Başkurt toplumundan yetişen şahsiyetler arasında Zeki Velidi Togan, Mifteyhetdin Akmulla, Mecit Gafuri, Mustay Kerim ve Ahmetzeki Velidi gibi isimler öne çıkar. Bu şahsiyetler tarih, edebiyat, halk eğitimi ve dinî ahlâk alanlarında eserler verdi.

Medrese ve mollalar

Başkurdistan’da medrese geleneği 18. ve 19. yüzyıllarda gelişti. Ufa, Orenburg, Troitsk, Sterlibaş ve köylerdeki medreseler ilim merkezleriydi. Troitsk’taki Rasuliye Medresesi (kuruluş 1884) Cedit çizgisinde ünlüydü. Zeynullah Rasulev (1833-1917), Troitsk’ta yetişmiş önemli bir din âlimi ve Başkurt eğitimcisidir; 1884’te kurduğu medreseden çok sayıda Başkurt, Tatar ve Kazak öğrenci yetişti. Medreselerde Arapça, fıkıh, tefsir ve hadis dersleri verilirken Cedit etkileriyle matematik ve coğrafya da okutuldu. Bu medreseler sadece Başkurtları değil, Tatar, Kazak ve Kırgız öğrencileri de yetiştirdi.

Akmulla

Mifteyhetdin Akmulla (1831-1895), Başkurt şair, düşünür ve eğitimcidir. Şiirlerinde cehaleti eleştirdi, ilmin ve çalışmanın önemini vurguladı. “Akmulla” olarak bilinen şairin eserleri halk arasında yaygın olarak okundu. Hayatı yoksulluk içinde geçti. Ölümünden sonra şiirleri Başkurt millî uyanışına katkı yaptı. Başkurt edebiyatında “ahlâkî öğreti ve toplumsal eleştiri” geleneğinin kurucusu sayılır.

Zeki Velidi Togan

Ahmed Zeki Velidi Togan (1890-1970), Başkurt asıllı tarihçi, Türkolog ve siyaset adamıdır. Kazan’da eğitim aldı, Türkistan’da araştırmalar yaptı. 1917-1920 arasında Başkurt milli hareketine önderlik etti. Sonradan Türkiye’ye geldi ve İstanbul Üniversitesi’nde Türk tarihi alanında çalıştı. İbn Fadlân’ın Risâle’sinin ilk bilimsel yayını ve çevirisini yaparak (1939) literatüre büyük katkı sağladı. Umumî Türk Tarihine Giriş adlı eseri ve hatıraları (Hatıralar) tanınmış çalışmalarıdır. Bilimsel kişiliğinin yanında siyasi duruşu nedeniyle de tartışılmıştır.

Mecit Gafuri ve Mustay Kerim

Mecit Gafuri (1880-1934), Başkurt halk şairi ve modern Başkurt edebiyatının öncülerindendir. Medrese eğitimi aldı ve sosyal konulu şiirler yazdı. Mustay Kerim (1919-2005), 20. yüzyıl Başkurt edebiyatının en büyük şairlerinden biri olarak kabul edilir; şiir, drama ve düzyazı alanlarında eserler verdi. Başkurt edebiyatı bugün bu isimlerin mirasını sürdürür.

Daha fazla

Tarihsel çerçeve için Başkurtlar Tarihi, ihtida için Başkurtlar İslam’la Nasıl Tanıştı?, bugünkü durum için Başkurtlar Günümüzde ve Tatar âlimler için Kazan Tatar Âlimleri yazılarına bakabilirsiniz.

Şecere geleneği ve tarih yazımı

Başkurt tarih yazımı şecerelere dayanır. Şecereler (şejere), Başkurt boylarının kökenini, soy zincirini ve toprak haklarını gösteren belgelerdir. Bu belgeler Arap harfli Tatar-Başkurt Türkçesiyle yazılır. 18. yüzyılda mollalar şecerelerin kopyalanması ve korunmasında rol aldı. Başkurt şecereleri, Rus yönetimi tarafından toprak hakkı davalarında delil olarak kullanıldı. Bu nedenle şecere yazımı hem tarihî hem hukukî önem taşıdı. Bugün şecerelerin bir kısmı Ufa’da arşivlerde korunmaktadır ve akademisyenler tarafından incelenmektedir.

Rusya İslam âlimleri arasında Başkurtlar

Orenburg Müslümanları Ruhani İdaresi’nin müftüleri ve kadıları arasında Başkurtlar da bulunuyordu. Müftü Muhammedcan Hüseynov (1788-1824) ve sonraki müftüler Rusya Müslümanlarının dinî işlerini yönetti. Müftülük bünyesinde kadılık, imamların atanması, medreselerin denetimi ve nikâh kayıtları gibi görevler yürütülürdü. Başkurt asıllı âlimlerin bu kurumlardaki rolü, İslam’ın Başkurtlar arasında kurumsallaşmasında önemlidir. Rızaeddin Fahreddin de Ufa’da müftülük yapmıştır (bkz. Kazan Tatar Âlimleri).

Eserleri okumak için öneriler

Başkurt âlim ve şairlerinin eserleri Rusça, Tatarca ve Türkiye Türkçesine çevrilmiştir. Zeki Velidi Togan’ın İbn Fadlân’ın Seyahatnamesi ve Umumî Türk Tarihine Giriş eserleri Türkiye’de basılmıştır. Akmulla’nın şiirleri ise Tatarca-Başkurtça kaynaklardan Türkçeye aktarılmaktadır. Mustay Kerim’in eserleri Başkurt edebiyatını tanımak için iyi bir başlangıçtır. Ayrıca TDV İslâm Ansiklopedisi’nin ilgili maddeleri güvenilir kısa özetler sunar. Başkurt halk destanları arasında Ural Batır, Aksak Kulan ve Zayatulyak ile Hıuhıylu öne çıkar; bu destanlar sözlü gelenekte yaşar.

Başkurt edebiyatının dinî ve ahlâkî damarı

Başkurt edebiyatında Kıssa-i Yusuf, Mevlid ve Tatar-Başkurt ortak kitap geleneği uzun süre okunmuştur. Akmulla ve Gafuri gibi şairler bu dinî ve ahlâkî gelenekten beslenmiş, ancak çağın sorunlarına, eğitime ve çalışmaya vurgu yapmıştır. Halk arasında öğüt veren yaşlıların (aksakal) sözleri de yazılı edebiyat kadar etkilidir. Bu sözlü ve yazılı geleneğin birleşimi, Başkurt ahlâk kültürünün temelini oluşturur. Okuyucu için bu şairlerin Türkçe çevirileri ve Başkurt halk atasözleri derlemeleri, kültürün ruhunu anlamada güzel bir başlangıçtır.

Ayrıca Hz. Peygamber’e duyulan sevgiyi dile getiren na’t ve mevlid okuma geleneği Başkurt köylerinde bugün de sürer. Mevlid Kandili’nde cemaat toplanır, mevlid okunur ve yemek verilir. Bu gelenek, Başkurtların Türk-İslam dünyasıyla bağını gösterir.

Son not

Başkurt âlim ve şairlerinin ortak vurgusu, ilim, çalışma ve milli bilinçtir.

Okuma notu

Başkurt âlimleri ve edebiyatçıları hakkında Türkiye’de TDV İslâm Ansiklopedisi maddeleri ve üniversite yayınları temel başvuru kaynaklarıdır.

Sıkça Sorulan Sorular

Zeki Velidi Togan neyle tanınır?

İbn Fadlân’ın Risâle’sini bilimsel olarak yayımlaması ve Türk tarihi çalışmalarıyla tanınır.

Akmulla kimdir?

19. yüzyıl Başkurt şair ve eğitimcisidir (1831-1895).

Rasuliye Medresesi nedir?

Troitsk’ta 1884’te kurulan, Cedit çizgisinde ünlü medresedir.

Mustay Kerim kimdir?

20. yüzyıl Başkurt edebiyatının büyük şairlerindendir (1919-2005).

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 31 Ağustos 2026 · Kaynaklar: Zeki Velidi Togan, Hatıralar; Mifteyhetdin Akmulla, Şiirler; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Zeki Velidi Togan" ve "Akmulla" maddeleri

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →