Azerbaycan Türkleri İslam’la Nasıl Tanıştı? Tarihî Süreç ve Kaynaklar

Azerbaycan’ın İslam’la tanışması 7. yüzyılda Arap fetihleriyle başlamış; Türk unsurların bölgeye yerleşmesi ise 11. yüzyılda Selçuklularla yoğunlaşmıştır. 16. yüzyılda Safevîler döneminde Şiîlik hâkim mezhep hâline gelmiştir. Bugünkü Azerbaycan Türkleri, bu üç büyük aşamanın ortak ürünüdür.

Arap fetihleri

Belâzürî ve Taberî’ye göre Azerbaycan’ın fethi Hz. Ömer döneminde (7. yüzyılın ilk yarısı) başladı. Kumandan Utbe b. Ferkad ve ardından Muğîre b. Şu’be’nin ilerleyişleriyle bölge Müslüman yönetimine girdi. Hz. Osman döneminde Arran, Şirvan ve Derbend çevresi alındı. İlk dönemde yerel halk (Kafkas Albanyalıları, İranlı gruplar ve Hristiyan topluluklar) zimmî statüyle haraç ödeyerek kendi dinini sürdürdü. İslam yerel halk arasında yavaş yayıldı. Şamahı Cuma Mescidi’nin 8. yüzyılda yapıldığı rivayet edilir; bu, bölgenin İslamî mimarisinin erken örneklerinden sayılır.

Hurremîlik ve Babek

Abbâsî döneminde Azerbaycan’da Hurremî hareketi ortaya çıktı. Babek (ö. 837), 816’dan itibaren Abbâsî yönetimine karşı yirmi yıl süren bir isyan yürüttü. Bu hareket dinî ve toplumsal unsurlar taşıyan bir halk ayaklanmasıydı; İslam öncesi inanç unsurları ile Müslüman çevre arasındaki gerilimi yansıtır. Babek, Abbâsî komutanı Afşin tarafından yakalandı ve idam edildi. Hareketin niteliği hakkında tarihçiler arasında tartışma vardır.

Selçuklularla Türk yerleşimi

11. yüzyılda Selçuklu ilerleyişi sırasında Oğuz-Türkmen boyları Azerbaycan’a yerleşti. Tuğrul Bey 1054’te Azerbaycan’ı Selçuklu hâkimiyetine aldı. Bölgede Türkmen nüfus arttı; Azerbaycan’ın “Türkleşme” süreci başladı. Selçuklu sonrası Atabeyler dönemi (12. yüzyıl, Şemseddin Eldeniz ve oğulları) Tebriz ve Gence’yi merkez edinen güçlü bir Türk devleti oluşturdu. Bu süreçte Türkçe konuşan Azerbaycan halkı, Farsça konuşan yerli unsurla kaynaştı. Dil geçişi yüzyıllar sürdü. Selçuklu çağı için Selçuklu Türkleri Tarihi ve Oğuz arka planı için Oğuzlar Tarihi yazılarına bakılabilir.

Şirvanşahlar ve Moğol dönemi

Şirvanşahlar (yaklaşık 9.-16. yüzyıl), Hazar kıyısında Müslüman bir yerel hanedan olarak uzun süre hüküm sürdü. Bakü’deki Şirvanşahlar Sarayı kompleksi (15. yüzyıl) bu hanedanın mirasıdır. 13. yüzyılda Moğol istilası Azerbaycan’ı etkiledi; İlhanlılar Tebriz’i başkent edindi. Bu dönemde Sünni-Şâfiî ağırlıklı bir yapı vardı; Sufi tarikatlar yaygındı.

Safevîler ve Şiîliğin yerleşmesi

Şeyh Safiyyüddîn Erdebilî’nin (1252-1334) adını taşıyan Safeviyye tarikatı, Erdebil’de kurulmuş bir Sünni (Şâfiî) tarikat idi. 15. yüzyılda tarikat Şiî-Alevî çizgiye kaydı ve Türkmen müritleri (Kızılbaşlar) etrafında siyasi bir harekete dönüştü. 1501’de Şah İsmail Tebriz’i alarak Safevî Devleti’ni kurdu ve On İki İmam Şiîliğini resmî mezhep ilan etti. Böylece Azerbaycan’da Şiîlik yaygınlaştı. Bu süreç, Osmanlı ile Safevîler arasında uzun mücadelelere yol açtı. Bölgenin kuzeyinde bazı Sünni nüfus (özellikle Şirvan, Zaqatala ve Kuzey) varlığını korudu.

Kaynakların niteliği ve temkin

Azerbaycan’ın İslamlaşmasına dair kaynaklar Arapça ve Farsça tarihlerde yer alır; mezhep geçişine dair anlatılar ise politik hassasiyet taşır. Safevî sonrası dönemlerde yazılan kronikler çoğunlukla hanedanı öven nitelikte olabilir. Bu nedenle olay ve tarihlerde “yaklaşık” ve “rivayet” ifadeleri esastır.

Devamı

Azerbaycan’ın tarihî süreci için Azerbaycan Türkleri Tarihi, kültürel hayat için Azerbaycan Türklerinde Dinî Kültür, âlimler için Azerbaycan Türkleri Arasından Yetişen Âlimler ve bugün için Azerbaycan Türkleri Bugün yazılarına bakabilirsiniz.

Dil geçişi: Farsça ve Albanca konuşan halktan Türkçe konuşan halka

Azerbaycan’ın bugünkü Türk kimliği, bölgede yüzyıllar boyunca süren bir dil geçişinin sonucudur. İslam öncesi ve ilk İslam yüzyıllarında bölgede Kafkas Albanyalılarının dilleri, Azerî (Eski Azerî olarak adlandırılan İran dillerinden biri) ve Ermenice gibi diller konuşuluyordu. Selçuklu ve sonraki Türkmen göçleriyle Türkçe konuşan nüfus çoğaldı. Safevî dönemi Türkçenin saray ve ordu dili olarak yükselişine yol açtı. 16.-17. yüzyıllarda Türkçe konuşan nüfus çoğunluk oluşturmaya başladı. Bu dönüşüm, İslam’ın yayılma süreciyle iç içe işledi; çünkü Türk boyları aynı zamanda Müslüman kimliği taşıyan gruplardı. Bölgesel olarak Talış, Lezgi, Tat ve diğer toplulukların kendi dillerini bugüne kadar koruması, bu çok katmanlı tarihi gösterir.

Sünni-Şiî dengesi nasıl şekillendi?

Safevî öncesinde Azerbaycan’da Sünni-Şâfiî mezhebi baskındı. Şiîliğin yayılması Safevî devletinin siyasi ve eğitim politikalarıyla gerçekleşti. Bölgedeki Sünni ulemaya baskı yapıldığı, bazılarının göç ettiği ve Şiî ulemanın (özellikle Cebel Amil ve Bahreyn’den getirilen âlimlerin) destekleme gördüğü kaynaklarda belirtilir. Ancak Şiîleşme kuzeyde ve güneyde farklı hızlarda ilerledi. Şirvan’ın bir kısmı ve Dağıstan sınırındaki bölgeler Sünni kaldı. Bu yapı, bugün de bölgesel mezhep dağılımını belirler. Mezhepler arasındaki fark, ortak Azerbaycan kimliği içinde saygı ve hoşgörü ile yaşanmaktadır.

Tasavvufun ve halk dindarlığının rolü

Azerbaycan’da İslam’ın halk arasında kök salmasında sufiler ve tarikatlar önemli rol oynadı. Şeyh Ebû Saîd-i Ebu’l-Hayr çevresinden gelen dervişler, Safeviyye öncesi Erdebil Hankahı, Bakü yakınındaki ziyaretgâhlar halkın manevi merkezleriydi. Bu çevreler, hem Sünni hem Şiî halkın saygı duyduğu mekânlar oldu. Dilek ve şifa için pirlere gitme geleneği bugün de sürer. Pir kültü, İslam öncesi yerel inançlarla kaynaşmış, Müslüman evliya kültü olarak yaşamıştır. Dolayısıyla Azerbaycan’da İslam, kitabî ilimle halk dindarlığının birleşimi biçiminde yaşanmıştır.

Sıkça Sorulan Sorular

Azerbaycan ne zaman fethedildi?

Hz. Ömer döneminde (7. yüzyılın ilk yarısı) başlayan fetihler Hz. Osman döneminde de sürmüştür.

Safevîler Azerbaycan’ı nasıl etkiledi?

1501’den itibaren Şiîliği resmî mezhep yaptılar; bölgede Şiî kimlik yaygınlaştı.

Şirvanşahlar kimdir?

Hazar kıyısında Müslüman yerel bir hanedan olup yaklaşık 9.-16. yüzyıllar arasında hüküm sürmüştür.

Babek kimdir?

9. yüzyılda Abbâsîlere karşı isyan eden Hurremî lideridir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 2 Eylül 2026 · Kaynaklar: Taberî, Târîh; Belâzürî, Fütûhu'l-büldân; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Azerbaycan" ve "Safevîler" maddeleri

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →