Irak Türkmenleri İslam’la Nasıl Tanıştı? Tarihî Süreç ve Kaynaklar

Irak Türkmenleri, Irak’ın kuzeyinde Telafer’den Mendeli’ye uzanan hatta yaşayan Türk topluluğudur. Bölgedeki Türk varlığı, Emevî ve Abbâsî dönemlerinde Müslüman Türk askerlerin ve ailelerin yerleşmesiyle başladı; Selçuklu ve Osmanlı dönemlerinde yoğunlaştı. Bu topluluk İslam’la tanışmış Türklerin Irak’a gelen halkasıdır.

Coğrafya

Irak Türkmenleri başlıca Telafer, Musul, Erbil, Altunköprü, Kerkük, Tazehurmatu, Kifri, Karatepe ve Mendeli’de yaşar. Bu hat Irak’ın kuzeyi ve ortasında Kürt, Arap, Asuri ve Türkmen topluluklarının iç içe geçtiği çok etnikli bir bölgedir. Kerkük, Türkmenlerin kültürel başkenti sayılır. Bölge petrol zenginliği nedeniyle de stratejik öneme sahiptir.

Emevî ve Abbâsî dönemleri

Irak’taki ilk Türk varlığı 7.-8. yüzyıllara kadar uzanır. Emevî valisi Ziyad b. Ebîh ve oğlu Ubeydullah döneminde Horasan’dan getirilen Türk kökenli askerler Basra ve çevresine yerleştirildi. Abbâsî halifeleri, özellikle el-Mu’tasım (833-842), Türk askerleri (gulâm) ordunun çekirdeği yaptı ve Samarra’yı yeni başkent edindi (836). Samarra’da Türk komutanlar (Afşin, Aşinas, Boğa gibi) yaşadı. Bu askerlerin aileleri ve çevre halk Müslüman kimlik taşıyan Türk yerleşimlerini oluşturdu. Ancak bunlar bugünkü Türkmenlerin doğrudan atası mıdır, konusunda tarihçiler farklı görüşlere sahiptir.

Selçuklu çağı

11. yüzyılda Tuğrul Bey’in Bağdat’a girmesiyle (1055) Selçuklu Türkmenleri Irak’a büyük sayıda yerleşti. Kerkük, Erbil, Musul ve Bağdat çevresinde Selçuklu emirleri yönetim kurdu. Bu dönemde Irak’ın kuzeyinde Türkmen nüfus belirgin biçimde arttı. Selçuklu çağı hakkında Selçuklu Türkleri Tarihi yazısına bakabilirsiniz. Daha sonra Atabeylikler (Musul’da Zengîler, Erbil’de Gökbörü) Türk beylerince yönetildi. Erbil Atabeyi Muzaffereddin Gökbörü (ö. 1232), Mevlid kutlamalarını geniş çapta düzenlemesiyle bilinir ve Sünni dünyada mevlid geleneğinin yayılmasıyla anılır.

Moğol, Celâyirli, Karakoyunlu ve Akkoyunlu dönemleri

Moğol istilası (1258 Bağdat’ın yıkılışı) bölgeyi etkiledi. Sonrasında Celâyirliler, Karakoyunlular ve Akkoyunlular Irak’ı yönetti. Bu Türkmen devletleri bölgeye yeni Türkmen boyları getirdi. Kerkük ve çevresinde Bayat, Kınık, Salur ve Afşar gibi Oğuz boylarına ait köyler vardır. Fuzûlî’nin Bayat boyundan olduğu kabul edilir (bkz. Azerbaycan Türkleri Arasından Yetişen Âlimler).

Osmanlı hâkimiyeti

1534’te Kanunî Sultan Süleyman Bağdat’ı aldı ve Irak Osmanlı topraklarına katıldı. Kerkük, Şehrizor Eyaleti’nin bir parçası oldu. Osmanlı yönetimi, Türkmen yerleşimini destekledi; Türkmen aşiretleri sınır savunmasında görev aldı. 1638’de IV. Murad’ın Bağdat’ı Safevîlerden geri alması, bölgedeki Sünni-Türk varlığını pekiştirdi. Osmanlı döneminde Kerkük, Erbil ve Musul’da medreseler, camiler ve tekkeler kuruldu. Tekke ve zaviyeler (Kadiriyye, Nakşibendiyye, Mevleviyye) Türkmen halk dindarlığında etkili oldu.

Mezhep çeşitliliği

Irak Türkmenleri arasında hem Sünni hem Şiî mezhepler görülür. Kerkük, Erbil ve Altunköprü’de Sünni, Tazehurmatu ve Telafer’de önemli ölçüde Şiî nüfus yaşar. Safevî ve Osmanlı mücadelesi sırasında bölgede mezhep ayrışması derinleşti. Bugün Türkmenlerin mezhep dağılımı, ortak etnik kimlik altında farklı dinî-mezhebî eğilimlerin bir arada yaşadığını gösterir.

Devamı

Tarihsel süreç için Irak Türkmenleri Tarihi, kültür için Irak Türkmenlerinde Dinî Kültür, şahsiyetler için Irak Türkmenleri Âlimleri ve bugün için Irak Türkmenleri Bugün yazılarına bakabilirsiniz.

Irak’ta Türklerin dinî kimliğine dair tartışmalar

Irak Türkmenlerinin kökeni ve tarihsel süreklilikleri konusunda akademik tartışmalar vardır. Bir görüşe göre Türkmenler, Selçuklu fetihleriyle gelen Oğuz boylarının torunlarıdır. Başka bir görüşe göre Abbâsî dönemi askerlerinin torunlarıyla Selçuklu sonrası göçlerin birleşimi söz konusudur. Üçüncü bir yaklaşım, Osmanlı iskân politikalarının rolünü vurgular. Bu yaklaşımların hiçbiri diğerini tamamen dışlamaz; Türkmen kimliği muhtemelen farklı dalgaların birikimidir. Kimlik tartışmaları aynı zamanda siyasi hassasiyet taşıdığından, bilimsel temkinle ve çok kaynaklı bakışla ele alınmalıdır.

Dil açısından Irak Türkmenlerinin Türkçesi, Azerbaycan Türkçesi ile Anadolu Türkçesi arasında bir geçiş özelliği gösterir. Kerkük ağzı Oğuz grubundandır ve Arapça ile Kürtçeden alıntılarla zenginleşmiştir. Bu dil özellikleri, Türkmenlerin Oğuz mirasıyla bağını gösterir (bkz. Oğuzlar Günümüzde).

Tarikatlar ve halk dindarlığı

Irak Türkmenleri arasında Kadiriyye, Nakşibendiyye, Rifaiyye ve Bektaşilik yaygındı. Bağdat’taki Abdülkadir Geylânî Külliyesi, Türkmenler için önemli bir ziyaret yeridir. Şiî Türkmenler Kerbelâ, Necef ve Kazımiye’yi ziyaret eder. Kerkük’te bulunan türbe ve zaviyeler hem Sünni hem Şiî Türkmenlerce saygı görür. Halk dindarlığı bayram, mevlit, ziyaret ve mersiye geleneğiyle yaşanır. Bu dinî çeşitlilik, Irak Türkmen toplumunun zenginliğidir.

Kaynak notu

Irak Türkmenlerinin erken dönemine ilişkin doğrudan kaynak azdır; Taberî ve Belâzürî gibi tarihçilerin eserleri Türk askerlerin varlığını dolaylı biçimde aktarır. Selçuklu sonrası dönem için ise Osmanlı arşivleri, şer’iyye sicilleri ve yerel vakfiyeler başlıca kaynaklardır. Bu nedenle kesin tarihler yerine “yaklaşık” ifadesi kullanılmıştır. Okuyucunun hem Türkmen kaynaklarını hem de bağımsız akademik çalışmaları birlikte değerlendirmesi önerilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Irak Türkmenleri nerede yaşar?

Telafer’den Mendeli’ye uzanan kuşakta; Kerkük kültürel merkezdir.

Samarra neden önemlidir?

Abbâsî halifesi el-Mu’tasım 836’da burayı başkent yaptı ve Türk askerlerin merkezi oldu.

Gökbörü kimdir?

Erbil Atabeyi olarak mevlid kutlamalarıyla tanınan Selçuklu sonrası Türk emiridir (ö. 1232).

Irak Türkmenleri hangi mezheptendir?

Hem Sünni hem Şiî Türkmenler vardır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 2 Ağustos 2026 · Kaynaklar: Taberî, Târîh; Hıdır Cevad ve Ata Terzibaşı'nın Kerkük çalışmaları; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Irak Türkmenleri" ve "Kerkük" maddeleri

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →