Irak Türkmenleri Arasında Dinî Kültür, Gelenek ve Adetler

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Bayramlar ve dinî günler
Muharrem ve Aşure
Kerkük kalesi ve mekânlar

Irak Türkmenlerinde dinî kültür, Sünni ve Şiî Türkmen geleneklerinin, Anadolu Türk kültürüne yakın halk dindarlığının ve Kerkük şehir kültürünün birleşimidir. Ramazan, Kurban Bayramı, Muharrem matemi, mevlit, mani ve hoyrat geleneği, Kerkük mutfağı topluluğun kimliğini yansıtır.

Bayramlar ve dinî günler

Ramazan Bayramı ve Kurban Bayramı Türkmenlerce coşkuyla kutlanır. Bayram sabahı camide namaz kılınır, ziyaretler yapılır, kabristan ziyareti yapılır, çocuklara “bayramlık” verilir. Ramazanda “mesaharati” (Ramazan davulcusu) geleneği Kerkük’te yaşar. Sahur öncesi mani söyleyen davulcular mahalleleri dolaşır (bkz. Ramazan Manileri ve Davulcu Geleneği). Mevlit Kandili’nde evlerde mevlit okunur ve tatlı ikram edilir.

Muharrem ve Aşure

Şiî Türkmenlerde Muharrem ayı Kerbelâ şehitleri için yas ayıdır. Tazehurmatu ve Telafer’de Aşure günü anma törenleri yapılır; mersiye ve ağıtlar okunur. Sünni Türkmenler ise Aşure gününü oruç ve aşure tatlısı dağıtımıyla anar. Fuzûlî’nin Hadîkatü’s-süedâ eseri mersiye geleneği içinde ortak edebi kaynaktır. Bu iki yaklaşım arasındaki farklılık, Türkmen toplumunda karşılıklı saygı ile yaşanır.

Kerkük kalesi ve mekânlar

Kerkük Kalesi (Kale), Türkmen şehir kültürünün simgesidir. Kale içinde Hz. Danyal’a nispet edilen türbe, Eski Camii ve Türkmen mahalleleri bulunur. Çevredeki Hasan Paşa Köşkü, Kerkük Müzesi ve Tarihî Çarşılar şehrin kültürel mirasıdır. Kale, savaşlar ve ihmal nedeniyle zarar görmüş, restorasyon çalışmaları sınırlı kalmıştır. Hz. Danyal türbesi gibi ziyaretgâhlar, halk dindarlığında önemli yer tutar.

Mutfak

Kerkük mutfağı Türk mutfağının Irak yorumudur. Kubbe, dolma, kebap, yoğurtlu yemekler, “yaprak sarması” ve “kerkük kebabı” öne çıkar. “Aşure”, “kadayıf”, “baklava” ve “helva” tatlıları bayramlarda yapılır. “Çay” önemli ikram içeceğidir. Helal beslenme esastır. Yemek öncesi besmele, sonrası dua gelenektir.

Hoyrat, mani ve edebiyat

Türkmen halk edebiyatı mani, hoyrat, ağıt, bayatı ve destanlardan oluşur. Hoyrat, Kerkük’e özgü bir halk şiiri formudur ve genellikle aşk ve gurbet temalarını işler. Bayatı ise Fuzûlî’nin etkisiyle gelişmiş dört dizelik formdur. Bu türler düğünlerde ve toplantılarda söylenir. Kerkük Radyosu ve Televizyonu Türkmence yayınlar yapmış, kültür derneklerinde bu gelenek yaşatılmıştır.

Düğün ve cenaze

Kerkük Türkmen düğünü kına gecesi, nikâh ve gelin alma törenlerinden oluşur. Gelin evinde “hoyrat” söylenir, halay çekilir. Cenazede yıkama, kefen, namaz ve defin geleneği izlenir; ardından “fatiha” ve “yedisi” anma yemekleri verilir. Mezarlık ziyareti perşembe ve cuma günleri yapılır.

Daha fazla bilgi için Irak Türkmenleri Tarihi ve Irak Türkmenleri Bugün yazılarına bakabilirsiniz.

Mimari ve el sanatları

Kerkük evleri, avlulu, kerpiç ve taştan yapılmış, “kuşhane” ve “şanaşir” gibi çıkmalı pencereli yapılardır. Kerkük hamamları, çarşıları ve hanları Osmanlı şehir mimarisinin örnekleridir. El sanatları arasında bakır işlemeciliği, kilim dokuma ve ahşap oyma sayılabilir. Kerkük’ün “Kale” semtinde yaşayan zanaatkâr aileler bu mesleği nesilden nesile aktarmıştır. Savaşlar ve göç nedeniyle birçok geleneksel zanaat tehlikeye girmiştir.

Ramazan geleneği ve sofra kültürü

Kerkük’te Ramazan, iftar sofraları, teravih ve Kur’an hatimleri ile geçer. İftar sofrasında hurma, çorba, “kubbe”, “dolma” ve “kerkük kadayıfı” yer alır. Komşuluk ve yardımlaşma ramazanın ruhunu yansıtır; fakirlere iftar çadırları kurulur. Bayramda “bayram çörekleri”, “kleçe” (hurmalı kurabiye) pişirilir. Bu mutfak kültürü, Irak’ta Arap ve Kürt mutfaklarıyla etkileşim hâlinde gelişmiştir. Geleneklerin bir kısmı şehir yaşamında zayıflasa da Türkmen aileleri bunları yaşatmaya devam eder.

Kadınlar ve aile hayatı

Türkmen ailesinde kadın, evin düzeni, çocukların eğitimi ve geleneklerin aktarımında merkezi role sahiptir. Annelerin çocuklara hoyrat, mani ve ninni söylemesi, Türkçenin kuşaktan kuşağa aktarılmasının en önemli yoludur. Kadınlar el işi, dikiş ve mutfak sanatlarıyla kültürel mirası yaşatır. Aile içinde büyüklere saygı ve misafirperverlik temel değerlerdir. Savaşlar ve yerinden edilme, bu aile yapısını sarsmış, ancak topluluk dayanışması güçlü kalmıştır. Dinî eğitim, genellikle mahalle camisinde veya evde yaşlı hanımlar aracılığıyla verilir. Daha fazla bilgi için Irak Türkmenleri İslam’la Nasıl Tanıştı? yazısına bakılabilir.

Müzik ve çalgılar

Türkmen halk müziğinde saz, def, ney ve davul-zurna kullanılır. Kerkük’te “Kerkük Hoyratı” ve “Kerkük Uzun Havası” bilinen formlardır. Müzik daha çok düğün ve bayram şenliklerinde dinlenir; dinî musiki alanında ise ilahi ve kasideler okunur. Mevlit ve Muharrem merasimlerinde Türkçe ve Arapça mersiyeler seslendirilir. Bu müzikal çeşitlilik, topluluğun hem Anadolu hem Orta Doğu kültürleriyle bağını yansıtır.

Bayramlarda yardımlaşma ve sosyal dayanışma

Irak Türkmen toplumunda bayramlar yalnız ibadet değil, aynı zamanda sosyal dayanışma günleridir. Zengin aileler, fakir komşulara kurban eti, giysi ve yiyecek gönderir; borçlar affedilir, küskünlükler giderilir. Ramazanda zekât ve fitre toplanır; mahalle camileri bu yardımları dağıtır. Yetimlerin ve dulların gözetilmesi, topluluğun önemli ahlâkî görevlerindendir. Savaş yıllarında yerinden edilenlere yardım, dinî ve insani bir görev olarak görüldü. Bu dayanışma kültürü, Türkmen toplumunun zorlu dönemleri atlatmasında önemli rol oynamıştır.

Sıkça Sorulan Sorular

Hoyrat nedir?

Kerkük Türkmen halk edebiyatına özgü bir şiir formudur.

Mesaharati nedir?

Ramazanda sahurda halkı uyandıran davulcudur.

Kerkük kalesinde ne var?

Hz. Danyal’a nispet edilen türbe, Eski Cami ve tarihî mahalleler vardır.

Aşure günü nasıl anılır?

Şiîlerde yas ve mersiye ile, Sünnîlerde oruç ve aşure dağıtımıyla anılır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 25 Haziran 2026 · Kaynaklar: Atâ Terzibaşı, Kerkük Halk Edebiyatı; Irak Türkmen halk edebiyatı derlemeleri; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Irak Türkmenleri" maddesi

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →