Karaçay-Malkarlar Arasından Yetişen Ünlü Âlimler ve Mutasavvıflar

Karaçay-Malkar toplumunda ilim ve kültür hayatı molla ve hocalar, halk ozanları ve modern aydınlar etrafında şekillenmiştir. Kaysın Kuliyev gibi şairler sürgün acısını dile getirirken, medrese eğitimi görmüş hocalar dinî bilgiyi sürdürmüştür. Kaynaklar sınırlı olduğundan, bu yazıda genel bir çerçeve sunulmaktadır.

Medrese ve molla geleneği

Karaçay-Malkar köylerinde mescit ve mektepler 18.-19. yüzyıldan itibaren kuruldu. Mollalar çocuklara Arapça harfleri, Kur’an okumayı ve temel dinî bilgileri öğretti. Daha ileri ilim için Kabardey, Dağıstan ve Kırım medreseleri ile Buhara’ya gidilirdi. 19. yüzyılın sonunda Cedit etkisiyle yeni usul okullar açıldı. Karaçay-Malkar ulemasının eserleri çoğunlukla Arapça ve Türkî dillerde kaleme alındı; bunların bir kısmı Sovyet döneminde yok edildi.

Cedit ve modern aydınlar

20. yüzyılın başında Karaçay-Malkar aydınları arasında eğitimi ve milli bilinci yaymak isteyenler vardı. Bu aydınlar Kazan, Kırım ve Dağıstan’daki Cedit hareketi ile temas kurdu. Sovyet döneminde bazıları baskıya uğradı. Karaçay-Malkar yazısının geliştirilmesi, ders kitaplarının hazırlanması ve halk edebiyatı derlemeleri bu çabanın ürünleridir. İsimler hakkında kesin bilgi sınırlı olduğundan burada tek tek anılmamıştır.

Kaysın Kuliyev

Kaysın Şuvayevich Kuliyev (1917-1985), Balkar halkının en büyük şairlerindendir. 1944 sürgününü yaşamış, Orta Asya’da çalışmış, 1957’de dönmüştür. Şiirlerinde dağ, vatan, anne dili ve sürgün acısı temalarını işlemiştir. Rusça ve Balkarca yazdığı eserler çok sayıda dile çevrilmiştir. Balkar edebiyatının ulusal sembolü sayılır. Kendisi Sovyet edebiyatının resmî ödüllerini aldı; ancak şiirlerinde halkın acısını dile getirmesi nedeniyle tartışmalara konu da olmuştur.

Sürgünde din görevlileri

Orta Asya’daki sürgün yıllarında Karaçay-Malkar mollaları ve yaşlılar dinî bilgiyi aile içinde korumaya devam etti. Kur’an okuma, cenaze namazı ve nikâh gizlice yürütüldü. Kazakistan ve Kırgızistan’daki yerel Müslüman halklar sürgünlere yardım etti. Bu dayanışma sürgünlerin ilk yıllarını hayatta kalarak geçirmesine katkı sağladı. Dönüşten sonra camiler yeniden açıldı.

Günümüz ulemasi

Karaçay-Çerkes Müslümanları Dinî İdaresi (Müftülük) Çerkessk’te, Kabardey-Balkar Müftülüğü Nalçik’te faaliyet gösterir. Müftülükler cami, imam ve dinî eğitim işlerini yürütür. Karaçay-Malkar gençleri dinî eğitim için Türkiye, Mısır ve Dağıstan’a gider. Bu kurumlar, geleneksel Hanefî-Sünnî çizgiyi sürdürmeye çalışır.

Daha fazla

Tarihî çerçeve için Karaçay-Malkarlar Tarihi, ihtida için Karaçay-Malkarlar İslam’la Nasıl Tanıştı?, bugün için Karaçay-Malkarlar Günümüzde ve komşu Kumuk çevresi için Kumuk Âlimleri yazılarına bakabilirsiniz.

Halk bilgeliği ve atasözleri

Karaçay-Malkar halk bilgeliği, atasözlerinde ve deyimlerde yaşar. “Dağın yiğidi kendi adıyla anılır”, “Misafir ev sahibinin onurudur” gibi sözler cesaret, misafirperverlik ve onur anlayışını yansıtır. Yaşlı bilgeler (aksakallar), topluluk içinde uyuşmazlık çözümünde ve gençlere öğüt vermede rol oynar. Bu halk bilgeliği, İslamî ahlâk öğretisi ile birleşerek Karaçay-Malkar toplumunda nesilden nesile aktarılır. Eğitimde bu atasözlerinin ders kitaplarında yer alması, dil ve kültürü korumak için önemli görülür.

Modern bilim ve eğitim

Sovyet ve sonrası dönemde Karaçay-Malkar halkından bilim insanları, doktorlar, mühendisler ve öğretmenler yetişti. Karaçay-Çerkes Devlet Üniversitesi (Karaçayevsk) ve Kabardey-Balkar Devlet Üniversitesi (Nalçik) bölgenin yüksek öğretim kurumlarıdır. Bu üniversitelerde Karaçay-Malkar dili ve edebiyatı bölümleri de vardır. Türkiye’de okuyan Karaçay-Malkar öğrenciler de bulunur. Bu eğitim yatırımları, halkın ilmî ve kültürel gelişimine katkı sağlar.

Kaynak ve okuma önerileri

Karaçay-Malkar kültürü ve ilim tarihi için Rusya’da yayımlanmış Karaçay-Malkar etnografyası çalışmaları, Nart destanlarının derlemeleri, Kaysın Kuliyev’in şiir kitapları ve TDV İslâm Ansiklopedisi maddeleri başlıca başvuru kaynaklarıdır. Türkiye’deki Karaçay-Malkar dernekleri de anı kitapları ve sözlü tarih derlemeleri yayımlamaktadır. Okuyucunun bu kaynakları birlikte okuyarak, sürgün öncesi ve sonrası ilim ve kültür hayatı hakkında daha dengeli bir bakış edinmesi önerilir. Farklı Kafkas halkları arasındaki ilim ve kültür ilişkilerini görmek için Nogay Âlimleri yazısı da yararlıdır.

Aydınlar ve sürgün edebiyatı

Sürgün yılları Karaçay-Malkar edebiyatında “sürgün edebiyatı” adıyla bir türün doğmasına yol açtı. Şairler ve yazarlar, vatan hasreti, yitirilen yakınlar ve geri dönüş umudunu eserlerinde işledi. Bu eserler sadece edebî değil, aynı zamanda tarihî belge niteliğindedir. Sürgün anıları, mektuplar ve şiirler, topluluğun hafızasının önemli parçalarıdır. Bu edebiyatın korunması ve yayımlanması, kültürel miras açısından değerlidir.

Son söz

Karaçay-Malkar ilim ve kültür hayatı, dağlık bir coğrafyada, sürgün ve baskı koşullarında bile sürmüş; halk bilgeliği, şiir ve molla geleneği yoluyla kuşaktan kuşağa aktarılmıştır. Bu dayanıklılık, topluluğun en değerli mirasıdır ve gelecek kuşaklara aktarılmaya devam etmektedir. Konunun daha ayrıntılı araştırılması, hem akademik çalışmalara hem de topluluğun kendi hafıza çalışmalarına bağlıdır.

Eğitimde ana dil meselesi

Karaçay-Malkar toplumunda ilim ve kültürün sürekliliği, ana dilde eğitimin sürdürülmesine bağlıdır. Okullarda Karaçay-Malkarca dersleri, ders kitapları ve öğretmen yetiştirme programları dil bilincinin korunmasında belirleyicidir. Üniversitelerde Karaçay-Malkar filolojisi bölümleri açık tutulmakta, yeni nesil araştırmacılar yetiştirilmektedir. Aileler ise çocuklarına evde Karaçay-Malkarca konuşarak bu mirası yaşatır. Dilin kaybı, aynı zamanda destanların, atasözlerinin ve dinî ifadelerin kaybı anlamına geleceğinden, topluluk bu konuya özel önem verir.

Sıkça Sorulan Sorular

Kaysın Kuliyev kimdir?

Balkar ulusal şairi; 1944 sürgününü yaşamış, 1957’de dönmüştür.

Müftülükler nerede?

Karaçay-Çerkes için Çerkessk, Kabardey-Balkar için Nalçik’tedir.

Cedit hareketi Karaçay-Malkar için ne ifade eder?

Yeni usul eğitim ve milli bilinç çabalarının başlangıcıdır.

Sürgünde din nasıl yaşandı?

Aile içinde ve gizlice, yaşlılar ve mollalar aracılığıyla.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 10 Haziran 2026 · Kaynaklar: Kaysın Kuliyev, Şiirler; Kuzey Kafkasya halklarına dair akademik çalışmalar; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Karaçaylar" ve "Malkarlar" maddeleri

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →