Irak Türkmenleri Arasından Yetişen Ünlü Âlimler ve Mutasavvıflar

Irak Türkmenleri arasında yetişen veya bu coğrafyada yaşayan şahsiyetler arasında Fuzûlî, Kerkük şairleri ve halk ozanları ile Atâ Terzibaşı gibi edebiyat tarihçileri öne çıkar. Bu çevrenin ilmî mirası Osmanlıca ve Türkçe el yazmaları, medrese ve tekke kayıtlarıyla yaşamaktadır.

Fuzûlî

Muhammed b. Süleyman Fuzûlî (yaklaşık 1483-1556), Bayat boyundan olduğu kabul edilen, Hille, Kerbelâ ve Bağdat çevresinde yaşayan büyük şairdir. Türkçe, Farsça ve Arapça divanları vardır. Leylâ vü Mecnûn, Su Kasidesi ve Hadîkatü’s-süedâ en tanınmış eserleridir. Fuzûlî, hem Irak Türkmenlerinin hem Azerbaycan Türklerinin hem Anadolu Türklerinin ortak şairi olarak kabul edilir. Kerbelâ’da yaşadığı ve oraya gömüldüğü bilinir. Bu çevre, Irak Türkmenlerinin edebî kimliğinin merkezindedir.

Medrese ve tekke geleneği

Kerkük, Erbil, Musul ve Altunköprü’de Osmanlı döneminden kalma medreseler vardı. Kerkük Kalesi çevresinde ve şehir mahallelerinde medreseler ders verirdi. Medreselerde Arapça, fıkıh, tefsir ve Osmanlı Türkçesi okutulurdu. Tekkeler arasında Kadiriyye (Abdülkadir Geylânî’nin tarikatı, Bağdat’ta merkezi vardır), Nakşibendiyye ve Rifaiyye öne çıkar. Bu çevre Irak Türkmenlerinin dinî hayatını ve ahlâk anlayışını şekillendirdi.

Atâ Terzibaşı ve Kerkük edebiyat tarihçileri

Atâ Terzibaşı (1920-2004), Kerkük doğumlu Türkmen şair, yazar ve tarihçidir. Kerkük Şairleri, Kerkük Halk Edebiyatı ve Kerkük Tarihi gibi eserleriyle Irak Türkmen kültürünün kayda geçirilmesine büyük katkı yaptı. Hıdır Cevad ve Mustafa Nureddin gibi isimler de edebiyat ve tarih araştırmalarıyla tanınır. Bu isimlerin çalışmaları, Türkmen kültürünün korunmasında önemli birer belge niteliğindedir.

Gazeteler ve yayıncılık

Irak Türkmenleri 20. yüzyılda Kerkük’te çeşitli gazete ve dergiler çıkardı. Dergiler edebiyat, dil ve tarih konularına yer verdi. Baas döneminde Türkmen yayınları ağır baskı altına alındı. 2003’ten sonra Türkmeneli TV ve çeşitli gazeteler kültür alanında faaliyet gösterir. Bu yayınlar Türkmen dilinin ve kültürünün canlı tutulmasına katkı sağlar.

Din ulemasi

Irak Türkmen ulemasından Sünni müftüler ve Şiî müçtehitler, topluluğun dinî rehberleridir. Telafer ve Tazehurmatu’da Şiî Türkmen ulema Kerbelâ ve Necef hawzalarıyla bağ kurar. Sünni Türkmen âlimler Bağdat ve Musul’daki dinî eğitim kurumlarında yetişir. Bu çeşitlilik topluluğun mezhepsel zenginliğini gösterir; ulema arasında birleştirici bir üslup önemli sayılır.

Daha fazla

Tarihî çerçeve için Irak Türkmenleri Tarihi, ihtida için Irak Türkmenleri İslam’la Nasıl Tanıştı? ve bugün için Irak Türkmenleri Bugün yazılarına bakabilirsiniz.

Edebiyat ve dil mirası

Irak Türkmen edebiyatı, divan şiiri, halk şiiri ve modern şiir gelenekleri üzerinden gelişmiştir. Fuzûlî ve Nesîmî çizgisi, Kerkük’teki divan şairlerini etkiledi. 19. ve 20. yüzyıllarda yetişen şairler arasında dinî, ahlâkî ve vatanî temalar öne çıktı. Kerkük’ün Türkmence “Kerkük Şiiri” antolojileri bu mirası korur. Edebî faaliyet, Baas döneminde baskı altında olsa da sürmüştür.

Tarih ve dil çalışmaları

Irak Türkmen aydınları, bölgenin tarihini ve dilini araştırmayı bir milli ve ilmi görev saydı. Kerkük’ün adı, kuruluşu, Asur ve Selevkos dönemlerinden kalıntılar, Kerkük Kalesi’nin tarihi gibi konularda yerel tarihçiler eserler verdi. Türkmen ağzının sözlüğü, atasözleri ve deyimler derlendi. Bu çalışmalar, dilin ve kültürün korunmasına hizmet eder. Atâ Terzibaşı, tarih ve edebiyat alanındaki çalışmalarını Türkmenlerin Irak’taki varlığını belgelemek amacıyla yapmıştır.

Osmanlı ve Cumhuriyet dönemlerinde Kerkük’ten İstanbul’a eğitim için giden gençler arasında devlet adamı, öğretmen ve yazar olarak tanınanlar vardı. Bu bağlantılar Irak Türkmen kültürünün Anadolu Türk dünyasıyla bağını canlı tuttu. Türkiye’deki üniversitelerde Irak Türkmenleri üzerine tezler yazılmakta ve sempozyumlar düzenlenmektedir.

Dinî ilim: Sünni ve Şiî hawzalar

Sünni Türkmen âlimler genellikle Bağdat ve Musul’daki dinî eğitim kurumlarında ve Türkiye ilahiyat fakültelerinde yetişir. Şiî Türkmen âlimler ise Necef ve Kerbelâ hawzalarında öğrenim görür. Bu iki çizgi arasındaki ilim alışverişi sınırlı olsa da ortak noktalar vardır: Arapça, fıkıh usulü, tefsir ve ahlâk eserleri. Fuzûlî’nin eserleri hem Sünni hem Şiî Türkmenlerin ortak okuduğu bir edebî metindir. Bu ortak miras, topluluk birliğini destekleyen önemli bir unsurdur.

Çağdaş akademisyenler ve araştırma merkezleri

Günümüzde Kerkük Üniversitesi, Erbil’deki Salahaddin Üniversitesi ve Türkiye’deki çeşitli üniversiteler, Türkmen dili, edebiyatı ve tarihi üzerine çalışır. Irak Türkmen Medya Kuruluşları, kültürel programlar yayınlar. Sivil toplum kuruluşları, Türkmen el yazmalarının dijitalleştirilmesi ve korunması projeleri yürütür. Bu çalışmalar, topluluğun ilmî ve kültürel birikiminin gelecek nesillere aktarılması bakımından büyük önem taşır.

Kaynak ve ek okuma

Bu isimlerin eserlerine ulaşmak için Türkiye’de TDV İslâm Ansiklopedisi’nin ilgili maddeleri, Fuzûlî Dîvânı’nın eleştirmeli baskıları ve Atâ Terzibaşı’nın eserleri başlangıç olabilir. Kerkük şairleri hakkında bilgi için Türkmeneli ile ilgili akademik yayınlar yararlıdır. Ayrıca Azerbaycan Türkleri ile ortak edebî miras için Azerbaycan Türkleri Arasından Yetişen Âlimler yazısı da okunabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Fuzûlî Irak Türkmenlerinin şairi mi?

Evet; Bayat boyundan olduğu kabul edilir ve Irak’ta yaşamıştır, ayrıca Azerbaycan ve Anadolu Türklerinin de ortak şairidir.

Atâ Terzibaşı kimdir?

Kerkük doğumlu Türkmen şair ve edebiyat tarihçisidir (1920-2004).

Kerkük Kalesi’nde ne vardı?

Medrese, cami ve tarihî mahalleler vardı.

Irak Türkmenleri yayıncılık yaptı mı?

Evet, 20. yüzyılda Kerkük’te gazete ve dergiler çıkardılar; Baas döneminde yayınlar kısıtlandı.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 23 Haziran 2026 · Kaynaklar: Fuzûlî, Dîvân; Atâ Terzibaşı, Kerkük Şairleri; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Fuzûlî" maddesi

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →