Irak Türkmenleri Tarihi: Müslüman Kimliğinin…

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Osmanlı dönemi
I. Dünya Savaşı sonrası
Krallık ve cumhuriyet dönemi

Irak Türkmenleri tarihi, Osmanlı döneminden 1920’de kurulan Irak devletine, 1959 Kerkük olaylarına, Baas rejimi dönemine ve 2003 sonrasındaki sürece uzanır. Bu tarih, bir azınlık olarak kimlik, dil ve hakların korunması mücadelesinin tarihidir ve burada tarafsız bir kronoloji sunulmuştur.

Osmanlı dönemi

Osmanlı yönetiminde Türkmenler idari ve askerî kadrolarda yer aldı. Kerkük, Erbil ve Musul gibi şehirlerde Türkçe resmî dil ve kültür dili idi. Medreseler, kütüphaneler ve vakıflar Türkmen şehirlerinin kültürel hayatını belirledi. 19. yüzyılda Tanzimat’la birlikte vilayet sistemi kuruldu; Musul Vilayeti ve Kerkük sancağı idari birimler oldu.

I. Dünya Savaşı sonrası

1918’de Mondros Mütarekesi sonrasında İngiltere Irak’ı işgal etti. Musul meselesi, Türkiye ile İngiltere arasında 1923-1926 yıllarında tartışıldı; Milletler Cemiyeti kararı ile 1926 Ankara Antlaşması’nda Musul Vilayeti Irak’a bırakıldı. Bu, Irak Türkmenlerinin Irak devleti içinde kalmasına yol açtı. 1921’de Irak Krallığı kuruldu. 1924 Gavurbağı olayı (4 Mayıs 1924) Kerkük’te Türkmenler ile Asuri levilerin çatışmasıdır. Olayın ayrıntıları kaynaklarda farklı anlatılır.

Krallık ve cumhuriyet dönemi

Irak Krallığı döneminde Türkmenler okul açma ve Türkçe yayın yapma hakkına sahipti (1931 Yerel Diller Yasası bu hakkı tanıdı). Ancak devlet politikaları zamanla bu hakları sınırladı. 1958’de krallık devrildi ve cumhuriyet ilan edildi. 14 Temmuz 1959’da Kerkük’te Devrim yıldönümü kutlamaları sırasında çıkan olaylarda onlarca Türkmen öldürüldü. Bu olay “Kerkük Katliamı” olarak Türkmen hafızasında yer alır. Olayın nedenleri ve sorumluları konusunda farklı yorumlar vardır.

Baas dönemi

1968’den sonra Baas rejimi, Kerkük’ün demografik yapısını değiştirmeye yönelik “Araplaştırma” politikaları yürüttü. Türkmen okulları ve yayınları kısıtlandı; çok sayıda Türkmen aydınlar tutuklandı veya sürgüne gönderildi. 1979-80’de Türkmen ileri gelenleri (Abdullah Abdurrahman, Rıza Demirci, Adil Şerif gibi) idam edildi. 1991 Körfez Savaşı sonrası Kuzey Irak’ta kısmi özerk yönetim ortaya çıktı. Bu dönem, Türkmenlerin yoğun baskı yaşadığı dönem olarak anılır.

2003 sonrası

2003 ABD işgali ve Baas rejiminin çöküşüyle Türkmenlerin siyasi ve kültürel faaliyetleri yeniden başladı. 2005 Irak Anayasası’nda Türkmence, Kerkük gibi Türkmen nüfusun yoğun olduğu bölgelerde resmî dil kabul edildi (Türkmenler “üçüncü ana unsur” olarak anılır). Kerkük’ün statüsü (anayasanın 140. maddesi) hâlâ çözülmemiş bir sorundur. 2014’te IŞİD Telafer’i ele geçirdi; çok sayıda Türkmen yerinden edildi. 2017’de Kerkük’te yaşanan gelişmeler bölgenin siyasetini etkiledi. Bu konular siyasi tartışmalara açık olduğundan, burada yalnızca olgusal bir çerçeve sunulmuştur.

Müslüman kimlik ve tarih

Türkmenlerin dinî ve kültürel kimliği, bu zorlu tarih boyunca topluluğun dayanak noktası olmuştur. İhtida için Irak Türkmenleri İslam’la Nasıl Tanıştı?, gelenekler için Irak Türkmenlerinde Dinî Kültür, şahsiyetler için Irak Türkmenleri Âlimleri yazılarına bakabilirsiniz.

Ekonomi ve toplumsal yapı

Osmanlı ve Krallık dönemlerinde Irak Türkmenleri tüccar, zanaatkâr, memur ve toprak sahibi olarak şehirlerde, çiftçi olarak köylerde yaşadı. Kerkük, tarihsel olarak ticaret ve el sanatları şehriydi. 1927’de Baba Gurgur petrol sahasının keşfi şehre büyük ekonomik önem kazandırdı. Petrol sektöründe Türkmenler mühendis, işçi ve idareci olarak çalıştı. 1946 Gavurbağı petrol işçileri grevi (4 Temmuz 1946) sırasında Kerkük’te işçilere ateş açılması, Irak işçi hareketinin önemli olaylarından biridir; olayın etnik kimlikleri ve ayrıntıları konusunda farklı anlatılar vardır.

Kimlik ve eğitim mücadelesi

Türkmenler 20. yüzyıl boyunca Türkçe eğitim, kültürel faaliyet ve temsil hakkı için mücadele etti. 1930’larda Türkçe ilkokullar ve ortaokullar açıldı. Gazeteler ve edebiyat dernekleri kuruldu. 1970’te Baas hükûmeti ile Kürt hareketi arasındaki anlaşmada Türkmenler adı geçmedi; bu durum Türkmenlerin hak taleplerinde bir kırılma noktası olarak anılır. 1970’lerde Türkmen kültürel hakları kısmen tanınsa da kısa sürede geri alındı. Bu süreç, Türkmenlerin siyasi örgütlenmesini ve hak talebini şekillendirdi.

Dil ve edebiyat

Irak Türkmen Türkçesi, Kerkük ağzıyla edebî bir dil olarak gelişti. Kerkük hoyratları, bayatıları ve mersiyeleri sözlü ve yazılı edebiyatın bir parçası oldu. 20. yüzyılda Türkmen aydınlar Türkçe dergi ve kitaplar yayımladı. Baas döneminde bu yayınlar kısıtlandı, ancak gizli kültürel faaliyet sürdü. Okuyucu için Irak Türkmenleri Âlimleri yazısı bu edebî mirası ayrıntılı ele alır. Ayrıca Kerkük’ün çok kültürlü yapısı, Türkmen, Arap, Kürt ve Hristiyan topluluklarının yüzyıllarca birlikte yaşadığı bir tarihin ürünüdür; bu ortak yaşam deneyimi, bölgenin geleceği için de önemli bir referanstır.

Okuma ve kaynak önerisi

Irak Türkmenlerinin tarihi için Atâ Terzibaşı’nın Kerkük çalışmaları, Osmanlı arşiv belgeleri ve Irak tarihi üzerine akademik çalışmalar temel kaynaklardır. Konu, ulusal anlatıların çatıştığı hassas bir alan olduğundan, farklı toplulukların (Arap, Kürt, Türkmen, Asuri) tarih yazımı karşılaştırılmalıdır. Türkmen kimliğinin tarihî derinliği için Irak Türkmenleri İslam’la Nasıl Tanıştı? yazısı, kültürel zenginlik için Irak Türkmenlerinde Dinî Kültür yazısı ve çağdaş durum için Irak Türkmenleri Bugün yazısı faydalı olacaktır.

Sıkça Sorulan Sorular

1959 Kerkük olayı nedir?

14 Temmuz 1959’da Kerkük’te çıkan olaylarda çok sayıda Türkmen’in öldürülmesidir.

Musul meselesi nedir?

Türkiye ile İngiltere arasındaki Musul Vilayeti’nin statüsü sorunudur; 1926’da Irak’a bırakılmıştır.

Türkmenler Irak anayasasında nasıl yer alır?

Üçüncü ana unsur olarak anılır; bazı bölgelerde Türkmence resmî dildir.

Telafer’de ne yaşandı?

2014’te IŞİD’in ele geçirmesiyle çok sayıda Türkmen yerinden edildi.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 29 Haziran 2026 · Kaynaklar: Atâ Terzibaşı, Kerkük Tarihi; Irak ulusal sayımlarına ilişkin raporlar; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Irak Türkmenleri" maddesi

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →

Irak Türkmenleri Tarihi: Müslüman Kimliğinin Oluşumu ve Gelişimi