Karaçay-Malkarlar Tarihi: Müslüman Kimliğinin Oluşumu ve Gelişimi
Karaçay-Malkarlar tarihi: Rus ilhakı, Kafkas Savaşı, Sovyet dönemi, 1943-44 sürgünü, 1957 dönüşü ve çağdaş Karaçay-Çerkes ve Kabardey-Balkar cumhuriyetleri.
- Rus ilhakı
- Sovyet dönemi
- 1943-44 sürgünü
Karaçay-Malkarlar tarihi, Rus ilhakından Kafkas Savaşı’na, Sovyet dönemine, 1943-1944 toplu sürgününe, 1957’de dönüşe ve 1991 sonrası Karaçay-Çerkes ve Kabardey-Balkar cumhuriyetlerine uzanır. 1943-44 sürgünü bu halkların ortak travması olarak anılır.
Rus ilhakı
Karaçay bölgesi 1828-1829’da Rus ordusunun Hasauka Savaşı’ndan sonra Rusya’ya bağlandı. General Emmanuel komutasındaki Rus kuvvetleri Karaçay beylerini yendi. Malkar toprakları ise 19. yüzyılın ilk yarısında Rus yönetimine geçti. Rus yönetimi bölgeyi Kuban Oblastı içinde idari birimlere ayırdı. Toprak düzenlemeleri ve vergiler halkın hayatını etkiledi. Kafkas Savaşı’nın (1817-1864) sonlarına doğru bazı Karaçay-Malkar ailelerinin Osmanlı topraklarına göçü başladı.
Sovyet dönemi
1917 devrimi sonrasında Kuzey Kafkasya’da Dağlılar Cumhuriyeti kuruldu, ardından Sovyet yönetimi geldi. 1922’de Karaçay-Çerkes Özerk Oblastı ve Kabardey-Balkar Özerk Oblastı kuruldu. Sovyet dönemi toplulaştırma, din karşıtı kampanyalar ve camilerin kapatılması getirdi. 1930’larda din adamları ve ileri gelenler tutuklandı. Karaçay-Malkar yazısı Arap, Latin ve Kiril alfabeleri arasında değişti.
1943-44 sürgünü
II. Dünya Savaşı sırasında Alman birliklerinin Kuzey Kafkasya’ya girmesi (1942) ardından, Sovyet yönetimi Karaçayları işbirliği ile suçlayarak 2 Kasım 1943’te Orta Asya’ya (Kazakistan ve Kırgızistan) sürdü. Yaklaşık 70 bin Karaçay sürüldü. Malkarlar ise 8 Mart 1944’te aynı akıbete uğradı; yaklaşık 37-40 bin Malkar Orta Asya’ya sürüldü. Yolculuk ve ilk yıllarda binlerce kişi öldü; kesin rakamlar kaynağa göre değişir. Karaçay-Çerkes Özerk Oblastı kaldırıldı, bölge isimleri değiştirildi.
Dönüş
1957’de Sovyet yönetimi sürgünlerin dönüşüne izin verdi ve Karaçay-Çerkes ile Kabardey-Balkar özerk bölgeleri yeniden kuruldu. Dönenler evlerini başkalarınca işgal edilmiş buldu; yeniden yerleşme zorluk ve gerginlik yarattı. Dönüş sonrası Karaçay-Malkar kültürü ve dili yeniden canlandırılmaya çalışıldı. Sürgün anmaları her yıl düzenlenir ve ortak hafızanın merkezindedir.
1991 sonrası
1991’den sonra Karaçay-Çerkes ve Kabardey-Balkar Rusya Federasyonu içinde cumhuriyet statüsü kazandı. Karaçay-Çerkes’te Karaçaylar, Çerkesler, Abazalar ve Nogaylar; Kabardey-Balkar’da Kabardeyler ve Balkarlar birlikte yaşar. Siyasi temsil, toprak ve kimlik konuları zaman zaman gerginlik doğurmuştur. Balkarlar ayrı bir cumhuriyet talebinde bulunmuştur; Karaçaylar da bazı dönemlerde ayrı bir Karaçay cumhuriyeti talep etmiştir. Burada bu konuların siyasi ayrıntısına girilmeden tarafsız bir çerçeve çizilmiştir.
Müslüman kimlik ve tarih
Karaçay-Malkarlar için İslam, sürgün ve baskı yıllarında topluluğun dayanak noktası olmuştur. Ayrıntılar için Karaçay-Malkarlar İslam’la Nasıl Tanıştı?, Karaçay-Malkarlarda Dinî Kültür ve Karaçay-Malkar Âlimleri yazılarına bakabilirsiniz. Benzer sürgün hikâyeleri için Kırım Tatarları Tarihi ve Ahıska Türkleri Tarihi yazıları okunabilir.
Kafkas muhacirliği
1860’larda Kafkas Savaşı’nın sonunda Çerkes, Abaza, Karaçay, Nogay ve diğer Müslüman Kafkas halklarının büyük bölümü Osmanlı topraklarına göç etti veya göç ettirildi. Karaçay-Malkarlardan göç edenler Eskişehir, Sakarya, Sivas, Kayseri ve Samsun çevresine yerleşti. Bu muhacirlik sürecinde yolculuk ve iskân sırasında çok sayıda kişi hastalık ve yoksulluktan öldü. Göçmenler Anadolu’da kendi köylerini kurdu, dillerini ve geleneklerini korumaya çalıştı. Bu topluluk bugün Türkiye’de Kafkas diasporasının bir parçasıdır.
Karaçay-Malkarlar 1860’lardaki göçe ilk dalga olarak katıldı ve sonraki yıllarda göç sürdü. 1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı’ndan sonra da yeni bir göç dalgası yaşandı. Bu göçler Kuzey Kafkasya’daki nüfus dengesini değiştirdi ve Rus yerleşimcilerin bölgeye gelmesini kolaylaştırdı.
Sürgün sonrası toparlanma
Dönüşten sonra Karaçay-Malkar halkları, kaybettikleri köyleri yeniden kurmak, okulları açmak ve camileri yeniden inşa etmek için çalıştı. Sürgün travması aile hafızalarında canlı kaldı. Sürgün sırasında ölenlerin anısına her yıl anma törenleri yapılır, mezarlıklara ziyaretler düzenlenir. Dönüş sonrası ekonomik yeniden yapılanma zaman aldı; dağ köylerinde altyapı sorunları yaşandı. Eğitim ve sağlık hizmetleri yavaş yavaş iyileşti. Bu toparlanma, halkın dayanıklılığının göstergesi olarak anılır.
Anma ve hafıza çalışmaları
Karaçay-Malkar toplumunda sürgün anmaları büyük önem taşır. 2 Kasım ve 8 Mart günleri anma törenleriyle geçer; mezarlıklar ziyaret edilir, Kur’an okunur ve konuşmalar yapılır. Okullarda sürgün hikâyeleri anlatılır; müzelerde fotoğraflar ve belgeler sergilenir. Karaçay-Malkar sürgünü 1990’larda Rusya Federasyonu’nun “Sürgün Edilen Halkların Rehabilitasyonu Kanunu” ile resmen haksız bir uygulama olarak kabul edilmiştir. Rehabilitasyon kapsamında bazı tazminat ve toprak iadesi uygulamaları yapılmış, ancak tam çözüm sağlanamamıştır. Hafıza çalışmaları, topluluğun tarihsel bilincini canlı tutar.
Dil ve yazı
Karaçay-Malkar dili 1920’lere kadar Arap harfleriyle, 1924-1938 arasında Latin harfleriyle, sonrasında Kiril harfleriyle yazılmıştır. Alfabe değişimleri eski yazılı mirasın okunmasını zorlaştırmıştır. 1990’larda dilin korunması için ders kitapları ve sözlükler hazırlanmıştır. Dil, topluluğun kimliğinin en güçlü simgesi olarak görülür.
Kısa kronoloji
- 1828-1829: Karaçay’ın Rusya’ya bağlanması.
- 1860’lar: Kafkas muhacirliği.
- 1922: Karaçay-Çerkes ve Kabardey-Balkar özerk oblastları.
- 1943: Karaçay sürgünü.
- 1944: Malkar sürgünü.
- 1957: Dönüş ve özerk bölgelerin yeniden kurulması.
- 1991: Cumhuriyet statüsü.
Bu kronoloji, bu iki halkın tarihinin ana duraklarını gösterir. Her bir olayın ayrıntıları için akademik çalışmalara başvurulmalıdır.
Sıkça Sorulan Sorular
Karaçay sürgünü ne zaman oldu?
2 Kasım 1943’te.
Malkar sürgünü ne zaman oldu?
8 Mart 1944’te.
Sürgünden dönüş ne zaman başladı?
1957’de.
Karaçay-Çerkes ve Kabardey-Balkar nedir?
Karaçay-Malkarların yaşadığı Rusya Federasyonu içindeki iki cumhuriyettir.
Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: · Kaynaklar: Sovyet arşivi belgeleri ve sürgün tanıklıkları; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Karaçaylar" ve "Malkarlar" maddeleri
İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular
80 sorunun tamamı →Bu içerik faydalı oldu mu?
Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.
Kaynakça
- Sovyet arşivi belgeleri ve sürgün tanıklıkları
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Karaçaylar" ve "Malkarlar" maddeleri
Genel kaynaklarımız için Kaynakça sayfasına bakınız. Fetva için: Diyanet İşleri Başkanlığı, Alo 190.