Kazaklar Tarihi: Müslüman Kimliğinin Oluşumu ve Gelişimi

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Kazak Hanlığı'nın kuruluşu
Üç cüz ve toplum
Cungar tehdidi ve Abılay Han

Kazaklar tarihi, 15. yüzyılda Kazak Hanlığı’nın kuruluşundan Rus yayılmasına, Sovyet dönemine ve 1991 bağımsızlığına uzanır. Üç cüze ayrılan Kazak toplumu, bozkır göçebeliğini ve İslamî değerleri harmanlayarak kendine özgü bir kimlik geliştirdi.

Kazak Hanlığı’nın kuruluşu

15. yüzyılın ortasında Canibek ve Kerey Hanlar, Ebülhayır Han’ın hâkimiyetinden ayrılarak Çu ve Talas vadilerine göç etti. Etraflarında toplanan boylar “Kazak” adıyla anıldı. Kasım Han (1511-1523) döneminde hanlık güçlendi; geniş bir alana hakim oldu ve nüfusun bir milyon civarına ulaştığı rivayet edilir (rakam tartışmalıdır). Bu dönemde bozkır hukuku “Kasım Han’ın Eski Yolu” olarak anıldı.

Üç cüz ve toplum

Kazak toplumu Ulu, Orta ve Kiçi Cüz olarak üç büyük birliğe ayrılır. Ulu Cüz güneydoğuda (Yedisu), Orta Cüz orta ve kuzeyde, Kiçi Cüz batıda yaşar. Cüzlerin kuruluş tarihi tartışmalıdır; 16.-17. yüzyılda belirginleştiği düşünülür. Cüzlerin başında han, boy beyleri ve “biy” adı verilen hâkimler vardı. Biyler, örfî hukuk ve İslam hukukunu uygulayan hakemlerdi.

Cungar tehdidi ve Abılay Han

17.-18. yüzyılda Kazak bozkırı Moğol kökenli Cungarların saldırısına uğradı. 1723-1727 arasındaki yıkıcı saldırılar Kazak tarihinde “Aktaban Şubırındı” (Çıplak Ayakla Kaçış) olarak anılır. Abılay Han (1711-1781), Orta Cüz’ün önde gelen hanı olarak Cungarlara karşı mücadele etti ve Çin (Qing) ve Rusya arasında dengeli bir politika izledi. Cungar devletinin 1750’lerde Qing tarafından yıkılması, Kazaklar için nefes alma fırsatı oldu.

Rus yayılması

18. yüzyılda Küçük Cüz’ün Rus himayesini kabul etmesiyle (1731 civarı) başlayan süreç, 19. yüzyılda bozkırın büyük kısmının Rus İmparatorluğu’na katılmasıyla sonuçlandı. Kenesarı Kasımov (1802-1847) önderliğindeki isyan (1837-1847), Rus hâkimiyetine karşı Kazak direnişinin en bilinen örneğidir. Rus yönetimi han sistemini kaldırdı, bölgeyi idari bölümlere ayırdı ve Rus köylülerini bozkıra yerleştirmeye başladı.

Sovyet dönemi

1920’de Kırgız Özerk Cumhuriyeti kuruldu (Kazaklara o dönemde Kırgız denilirdi), 1936’da Kazak Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti olarak statü kazandı. 1930’ların başında göçebelerin zorla yerleştirilmesi ve toplulaştırma politikası, büyük bir kıtlığa yol açtı (1931-1933); Kazak nüfus kaybı için bir milyondan fazla ölü tahmini yapılır, kesin rakam tartışmalıdır. Dinî kurumlara baskı yapıldı, camiler kapatıldı ve molla sınıfı baskı altına alındı.

Bağımsızlık

1991’de Kazakistan bağımsızlığını ilan etti. Bağımsızlıkla birlikte dinî kurumlar yeniden canlandı; camiler, medreseler ve dinî eğitim kurumları açıldı. Yeni başkent olarak Astana (2019-2022 arasında Nur-Sultan adıyla da anıldı) seçildi. Güncel durum için Kazaklar Günümüzde yazısına bakılabilir.

Müslüman kimlik ve tarih

Kazak tarihinde İslam, göçebe gelenekleriyle bütünleşmiş bir din olarak yer aldı. Yesevî tasavvuf, bozkır hukuku ve Hanefî mezhebi bir arada hayat buldu. İhtida süreci için Kazaklar İslam’la Nasıl Tanıştı?, kültür ve gelenekler için Kazaklarda Dinî Kültür, âlimler için Kazak Âlimleri yazıları devam eden başlıklardır.

Cüzler ve boylar

Üç cüzün altında boylar (ru) ve onların alt kolları vardır. Ulu Cüz’de Dulat, Alban, Suan gibi; Orta Cüz’de Argın, Kıpçak, Naiman, Kerey, Konırat gibi; Kiçi Cüz’de Alimulı, Bayulı, Cetiru gibi boylar yer alır. Bu boy yapısı, soy ağacı ve ortak kökene dayalı kimlik taşır. Boylar arasındaki ilişkiler “biyler mahkemesi” ile düzenlenirdi. Biylerin karar verdiği örfî mahkemeler, İslam hukuku ve gelenek hukukunu bir arada uygulayan kurumlardı.

Kazak toplumunda sosyal sınıflar “ak süyek” (beyaz kemik; han ve sultan soyundan gelenler) ve “kara süyek” (kara kemik; halk) olarak ayrılırdı. Ayrıca “hoca” ve “töre” soyları da ayrıcalıklı sayılırdı. Bu yapı Sovyet döneminde resmen kaldırıldı, ancak kültürel hafızada devam etti.

Rusya’ya katılım süreci

Kazak topraklarının Rusya’ya katılması bir anda değil, birkaç aşamada gerçekleşti. Önce hanlar Rusya ile antlaşmalar yaptı; ardından Rus askerî kaleleri bozkırda yükseldi (Omsk, Orenburg, Semipalatinsk gibi). 1822 ve 1824 tüzükleriyle hanlık sistemi kaldırıldı. 1860’larda Türkistan’ın fethiyle Güney Kazakistan da Rus idaresine girdi. Bu süreçte bozkırdaki otlaklar Rus ve Ukraynalı yerleşimcilere açıldı; göçebelerin otlak ve su hakkı kısıtlandı. 1916 isyanı bu baskılara karşı çıkan Orta Asya çapında bir ayaklanmaydı.

Dinî hayat ve hukuk

Kazak hanlığı döneminde hukuk, örfî kurallar ile İslam hukukunun bir arada işlediği çok katmanlı bir yapıydı. Biyler davaları bozkır geleneğine göre çözerken, evlilik, miras ve ibadet konularında molla ve kadılara başvurulurdu. Bu çifte yapı, göçebe toplumların İslam’ı kendi şartlarına göre yaşadığını gösterir.

Sıkça Sorulan Sorular

Kazak Hanlığı ne zaman kuruldu?

Yaklaşık 1465 civarında Canibek ve Kerey Hanlar tarafından kuruldu.

Üç cüz nedir?

Kazak toplumunun Ulu, Orta ve Kiçi Cüz olarak bölünmüş üç büyük birliğidir.

Abılay Han kimdir?

18. yüzyılda Cungarlara karşı mücadele eden ve Rusya ile Qing arasında denge politikası izleyen Orta Cüz hanıdır.

1931-33 kıtlığı nedir?

Sovyet toplulaştırma ve yerleşik hayata geçirme politikasının yol açtığı, çok sayıda Kazak’ın ölümüne neden olan büyük kıtlıktır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 6 Ekim 2026 · Kaynaklar: Mirza Haydar Dughlat, Târîh-i Reşîdî; Ebülgazi Bahadır Han, Şecere-i Türk; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Kazaklar" ve "Kazakistan" maddeleri

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →