Azerbaycan Türkleri Arasından Yetişen Ünlü Âlimler ve Mutasavvıflar
Azerbaycan Türkleri arasından yetişen şahsiyetler: Nizami Gencevi, Nesimî, Fuzûlî, Hatâyî, Mirza Fethali Ahundzade, Resulzade ve ilim merkezleri.
- Nizami Gencevi
- Nesimî
- Fuzûlî
Azerbaycan coğrafyası İslam edebiyatı ve düşüncesine Nizami Gencevi, Nesimî, Fuzûlî, Hatâyî gibi büyük isimler kazandırmıştır. Bu şahsiyetlerin eserleri Farsça, Arapça ve Azeri Türkçesi ile kaleme alınmış, tasavvuf, aşk ve ahlâk temalarını işlemiştir.
Nizami Gencevi
Nizami Gencevi (1141-1209 civarı), Gence’de yaşayan ve Farsça yazan büyük mesnevi şairidir. Hamse (Beş Hazine) adlı eseri; Mahzenü’l-Esrâr, Hüsrev ü Şîrîn, Leylâ vü Mecnûn, Heft Peyker ve İskendernâme’den oluşur. Bu eserler Türk, Fars ve Arap edebiyatını etkiledi. Nizami’nin etnik kökeni hakkında tartışma vardır; Azerbaycan, İran ve Türkiye’de ortak kültürel miras sayılır.
Nesimî
İmâdeddin Nesîmî (yaklaşık 1369-1417), Azeri Türkçesiyle ve Farsçayla yazan Hurufî mutasavvıf şairdir. Fazlullah Esterâbâdî’nin (Hurufîliğin kurucusu) müridi oldu. Şiirlerinde Allah sevgisi ve vahdet-i vücûd temalarını işledi. Halep’te şehit edildiği rivayet edilir (15. yüzyılın başı). Hurufîlik, Sünni çevrede sapkın sayılan bir akım olarak kabul edilmiş, bu yüzden Nesimî tartışmalı bir figür olmuştur. Eserleri ise Türk-İslam edebiyatında etkili olmuştur.
Fuzûlî
Muhammed b. Süleyman Fuzûlî (yaklaşık 1483-1556), Irak’ta Kerbelâ ve Bağdat çevresinde yaşayan, Azeri Türkçesi, Farsça ve Arapça yazan büyük şairdir. Leylâ vü Mecnûn mesnevisi, Divan’ı ve Hadîkatü’s-süedâ (Kerbela şehitleri üzerine) eserleri tanınır. Divan şiirinde aşk ve tasavvuf yönüyle zirve kabul edilir. Fuzûlî’nin mezhebi konusunda farklı görüşler olsa da hem Sünni hem Şiî dünyasında saygı görmüştür.
Hatâyî (Şah İsmail)
Şah İsmail (1487-1524), Safevî Devleti’nin kurucusu, “Hatâyî” mahlasıyla Azeri Türkçesiyle şiir yazan bir hükümdardır. Şiirlerinde Ehl-i Beyt sevgisini ve Şiî-Alevî temaları işledi. Aşık geleneği ve Alevi-Bektaşi edebiyatı üzerinde etkili oldu. Osmanlı ile Safevî mücadelesi nedeniyle Hatâyî’ye bakış, Sünni ve Alevi toplumlarda farklıdır.
Mirza Fethali Ahundzade ve Cedit
Mirza Fethali Ahundzade (1812-1878), modern Azerbaycan tiyatrosunun ve eleştirel düşüncenin öncüsüdür. Komedileriyle toplumdaki batıl inançları ve cehaleti eleştirdi. Alfabe reformu ve eğitim yenilikçiliği konusunda fikirler öne sürdü. Din eleştirisi yönü nedeniyle tartışmalıdır. Ali bey Hüseynzade (1864-1940) ise “Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak” prensibiyle Türk dünyasında etkili bir düşünürdür.
Seyyid Azim Şirvanî ve diğerleri
Seyyid Azim Şirvanî (1835-1888), Şamahı doğumlu şair ve eğitimci olup, yeni usul okul açan ve halk dilinde şiir yazan aydındı. Mirza Şefi Vazeh (1794-1852) Gence’de yaşayan, Alman şair Bodenstedt’in öğretmeni olarak bilinen şairdir. Bu isimler Azerbaycan’da edebiyat ve fikir hayatının çeşitliliğini yansıtır.
Daha fazla
Tarihsel çerçeve için Azerbaycan Türkleri Tarihi, ihtida için Azerbaycan Türkleri İslam’la Nasıl Tanıştı? ve bugün için Azerbaycan Türkleri Bugün yazılarına bakılabilir.
Ulema ve din âlimleri
Azerbaycan’da din âlimleri arasında Şeyhülislam unvanı taşıyan kişiler vardır. Kafkasya’da Şeyhülislam makamı 1823’te Rus yönetimi tarafından kurulan Kafkas Müslümanları Dinî İdaresi’ne bağlıdır. Bu makama Şiî ulema (müctehidler) ve Sünni müftüler katkıda bulunmuştur. Bakü’de Şeyhülislam makamı, Kafkas Müslümanları İdaresi’nin başkanını ifade eder. Bu makam, Sovyet döneminde Orta Asya ve Kafkasya Müslümanları İdaresi adıyla Taşkent ve Bakü merkezli kurumlara dönüştü. Şiî ulemanın yetiştiği Kum, Necef ve Kerbelâ ile Azerbaycan arasında yoğun bir ilmî ilişki vardır.
Ayrıca Şirvan bölgesinde Sünni-Şâfiî medreseleri yüzyıllarca faaliyet gösterdi. Şamahı, Derbend ve Kuba medreseleri Kuzey Kafkasya’ya da âlim yetiştirdi. Bu çevrede Dağıstanlı âlimlerle bağlantılar kurulmuştur. Şeyh Şâmil (1797-1871), Kuzey Kafkasya direnişinin lideri, Nakşibendî tarikatına mensup bir âlim ve komutandır.
Tasavvuf ve tarikatlar
Azerbaycan’da Safeviyye tarikatı, Nakşibendiyye, Kadiriyye ve Bektaşî çevreler tarihî tasavvuf geleneğini oluşturur. Şeyh Şihabeddin Sühreverdî (1155-1191), Azerbaycan’ın Zencan yakınlarında doğmuş İşrakîlik felsefesinin kurucusudur; eserleri Doğu ve Batı’da etkili oldu. Şeyh Sadreddin Konevî’nin öğretmeni olarak anılan isimler arasında Azerbaycan’dan gelen sufiler de vardı. Bu çevreler, Selçuklu çağında Anadolu tasavvufunu besleyen kanallardandı.
Okuma önerileri
Nizami’nin Hamse’si, Fuzûlî’nin Leylâ vü Mecnûn’u ve Nesimî’nin Divanı’nın Türkiye Türkçesine yapılmış çevirileri vardır. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin ilgili maddeleri bu şahsiyetlerin hayatı hakkında güvenilir özet sunar. Azerbaycan Milli İlimler Akademisi’nin yayınları da başvuru kaynağıdır. Daha geniş Oğuz ve Türk dünyası bağlamı için Oğuzlar Arasından Yetişen Âlimler ve Türkmen Âlimleri yazıları okunabilir. Fuzûlî’nin Hz. Peygamber’e yazdığı Su Kasidesi, Türk-İslam edebiyatının en güzel na’t örneklerinden biri sayılır; bu eser Na’t ve mevlid edebiyatı bağlamında da değerlendirilmelidir.
Eserlerin Türk dünyasına etkisi
Fuzûlî’nin Türkçe divanı Osmanlı edebiyatını doğrudan etkiledi; Nâbî, Bâkî ve Nedîm gibi şairler Fuzûlî’ye hayranlık duydu. Nesimî’nin gazelleri Anadolu’da Bektaşi ve Alevi nefeslerine karıştı. Nizami’nin Leylâ vü Mecnûn’u Türkçeye defalarca çevrildi ve çok sayıda şairi örnek aldı. Böylece Azerbaycan ilim ve edebiyatı yalnız yerel kalmadı; Anadolu, Orta Asya ve İran edebiyatlarını birbirine bağlayan bir köprü oldu.
Sıkça Sorulan Sorular
Fuzûlî’nin en ünlü eseri nedir?
Leylâ vü Mecnûn mesnevisi ve Divan’ı en tanınmış eserleridir.
Nesimî neden tartışmalıdır?
Hurufîlik akımına mensup olması ve bazı ifadeleri nedeniyle Sünni çevrelerde tartışılmıştır.
Nizami Gencevi hangi dilde yazdı?
Ağırlıklı olarak Farsça yazdı.
Ahundzade kimdir?
Modern Azerbaycan tiyatrosunun ve yenilikçi düşüncenin öncüsüdür.
Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: · Kaynaklar: Fuzûlî, Dîvân ve Leylâ vü Mecnûn; Nizâmî-i Gencevî, Hamse; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Fuzûlî", "Nesîmî" ve "Nizâmî-i Gencevî" maddeleri
İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular
80 sorunun tamamı →Bu içerik faydalı oldu mu?
Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.
Kaynakça
- Fuzûlî, Dîvân ve Leylâ vü Mecnûn
- Nizâmî-i Gencevî, Hamse
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Fuzûlî", "Nesîmî" ve "Nizâmî-i Gencevî" maddeleri
Genel kaynaklarımız için Kaynakça sayfasına bakınız. Fetva için: Diyanet İşleri Başkanlığı, Alo 190.