Azerbaycan Türkleri Arasında Dinî Kültür, Gelenek ve Adetler

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Novruz
Muharrem, Aşure ve matem
Pir ve ziyaretgâhlar

Azerbaycan Türklerinde dinî kültür, Şiî-Caferî ağırlıklı yapı ile Sünni-Şâfiî azınlığın bir arada yaşadığı bir zemin üzerinde gelişmiştir. Novruz, Muharrem ayı matemi, pir ziyaretleri, mugam ve aşıklık, halı sanatı ve Azerbaycan mutfağı kültürel kimliğin temel unsurlarıdır.

Novruz

Novruz (Novruz Bayramı), 20-21 Mart’ta başlayıp haftalarca süren bahar kutlamasıdır. Çarşamba günleri (Su, Od, Yel, Torpak) ateş yakılır, atlanır; “şekerbura”, “pakhlava”, “kuku” gibi yiyecekler hazırlanır; “semeni” (çimlendirilmiş buğday) bayramın simgesidir. Novruz resmî tatildir. İslam öncesi kökenli kültürel bir bayram olup dinî değildir; fakat Müslüman geleneğiyle birlikte yaşanır. UNESCO 2009’da ortak kayıtla Novruz’u listeye almıştır.

Muharrem, Aşure ve matem

Şiî çoğunluk için Muharrem ayı Kerbelâ şehitleri için yas ayıdır. On Muharrem (Aşure günü) Hz. Hüseyin’in şehit edildiği gün olarak anılır. Matem meclisleri (mersiye okumaları), “şahsey-vahsey” geleneğinin sınırlandırılması gibi konular tarihsel olarak tartışmalıdır. Sovyet döneminde yasak olan bu törenler bağımsızlıkla birlikte tekrar yapılmaya başladı. Mersiye geleneğinde Fuzûlî’nin Hadîkatü’s-süedâ eseri özel yer tutar. Sünni topluluklar ise Aşure gününü oruç, hayır ve aşure tatlısı dağıtımıyla anar. Mezhepler arası kültür farkı, tarafsız ve saygılı bir dille anlatılmalıdır.

Pir ve ziyaretgâhlar

Azerbaycan’da “pir” adı verilen evliya türbeleri ve kutsal mekânlar halk arasında yaygın ziyaret edilir. Bakü’deki Bibi-Heybet Mescidi (13. yüzyılda yapıldığı, 1936’da yıkıldığı, 1990’larda yeniden inşa edildiği belirtilir), Hz. Peygamber soyundan geldiği kabul edilen Hakime Hanım’ın türbesi olarak bilinir. Nardaran köyündeki Hz. Rahime Hanım ziyaretgâhı da çok ziyaret edilir. Ziyaretlerde dua, adak ve kurban uygulamaları vardır.

Mugam ve aşıklık

Mugam, Azerbaycan’ın klasik müziğidir; UNESCO 2003’te başyapıt ilan etmiş, 2008’de somut olmayan kültürel miras listesine almıştır. Tar, kemançe ve def gibi çalgılarla icra edilir; Fuzûlî ve Nesimî’nin şiirleri sıkça okunur. Aşık sanatı da (saz ve söz) 2009’da UNESCO listesine girmiştir. Aşıklar düğün ve şenliklerde destan, divan ve koşma okur.

Halı, mutfak ve camiler

Azerbaycan halıları Karabağ, Şirvan, Tebriz, Kuba ve Gence gibi bölgelere göre farklı desenlere sahiptir. UNESCO 2010’da halı dokuma sanatını listeye almıştır. Mutfakta plov, dolma, kebap, dovğa (yoğurtlu çorba) ve pakhlava başlıca yemeklerdir. Camiler arasında Bakü Taza Pir Camii, Şamahı Cuma Mescidi ve Şeki Han Camii öne çıkar.

Daha fazla

Devamı için Azerbaycan Türkleri Tarihi ve Azerbaycan Âlimleri yazılarına bakabilirsiniz. Novruz’un benzer biçimde kutlandığı diğer Türk halkları için Türkmenlerde Dinî Kültür yazısı yararlıdır.

Kadınlar, aile ve toplumsal değerler

Azerbaycan’da aile yapısı güçlü bağlara dayanır; yaşlılara saygı, misafirperverlik ve komşuluk hukuku önemli değerlerdir. Kadınlar eğitim ve çalışma hayatında yer alır; 1918’de oy hakkını elde eden Azerbaycan kadını, Müslüman Doğu’da bu hakka sahip olan ilk gruplardan biriydi. Düğünlerde nikâh dinî ve resmî olarak kıyılır; “elçilik”, “nişan” ve “toy” aşamaları vardır. Geleneksel olarak gelin ve damat evinde misafirlere yemek verilir. Hamile kadınlara ve çocuklara özel ilgi gösterilir; doğum sonrası “kırk” geleneği korunur.

Cenaze ve anma

Cenaze törenlerinde yıkama, kefen ve cenaze namazı (Şiî ve Sünni usullerine göre) yapılır. Cenazeden sonra yedinci gün ve kırkıncı gün, ayrıca yıl dönümlerinde “yas” (anma) yemekleri verilir. Mezarlık ziyareti perşembe ve cuma günleri yaygındır. Kabristanlıklarda Kur’an okunur ve hayır yapılır. Bakü’deki Şehitler Hıyabanı, 20 Ocak 1990 olayları ve Karabağ savaşı şehitlerinin anıldığı ulusal mekândır.

Camii mimarisi ve süsleme

Azerbaycan’ın İslamî mimarisi Şirvan-Abşeron, Tebriz ve Şeki ekollerinin etkisiyle şekillenmiştir. Şirvanşahlar Sarayı’ndaki türbe, kümbet ve hamam; Şeki Han Sarayı’nın vitray pencereleri (şebeke) paha biçilmez sanat eserleridir. Şebeke, tutkalsız ve çivisiz ahşap-cam sanatıdır ve Şeki’ye özgüdür. Halı ve el sanatları, camii süslemesi ve hat sanatı Azerbaycan İslam sanatının geniş yelpazesini oluşturur.

Dinî bayramlar ve gündelik pratikler

Ramazan Bayramı (Ramazan Bayramı) ve Kurban Bayramı (Gurban Bayramı) Azerbaycan’da resmî tatildir. Bayram sabahı mezarlık ziyareti, akraba ve komşu ziyaretleri yapılır, çocuklara bayramlık verilir. Kurban Bayramı’nda kesilen kurbanın eti yoksullara dağıtılır. Ramazan ayında oruç tutanlar iftar sofralarında bir araya gelir; Bakü’de ve diğer şehirlerde belediyeler iftar çadırları kurar. Ramazan geceleri camilerde teravih namazı (Sünni topluluklar) veya Kadir Gecesi ihyası (hem Sünni hem Şiî) yapılır. Kadir Gecesi’nde cami ve ziyaretgâhlarda dualar edilir.

Şiî topluluklarda ayrıca Hz. Ali’nin doğum günü, Mevlid-i Nebi, Gadîr-i Hum bayramı gibi özel günler anılır. Bu özel günlerin kutlanma biçimi bölgeye ve topluluğa göre değişir. Mezhepler arası saygı ve karşılıklı ziyaretler, toplumda ortak yaşam kültürünü gösterir.

Daha fazla bilgi için Azerbaycan Türkleri Bugün ve Azerbaycan Türkleri İslam’la Nasıl Tanıştı? yazılarına bakabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Novruz dinî bayram mıdır?

Hayır, İslam öncesi kökenli bahar kutlamasıdır.

Mugam nedir?

Azerbaycan’ın klasik müzik sistemi; UNESCO tarafından listeye alınmıştır.

Aşure günü neyi anar?

Şiîlerde Kerbelâ’da Hz. Hüseyin’in şehit edilmesini, Sünnîlerde ise oruç ve hayır ile geçirilen bir günü ifade eder.

Pir nedir?

Azerbaycan’da evliya türbeleri ve kutsal ziyaret yerleri için kullanılan addır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 3 Eylül 2026 · Kaynaklar: UNESCO, Azerbaycan Mugamı, Aşıklık ve Halı kayıtları; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Azerbaycan" maddesi; Fuzûlî, Hadîkatü's-süedâ

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →