Ahıska Türkleri Arasından Yetişen Ünlü Âlimler ve Mutasavvıflar

Ahıska Türkleri arasında yetişen âlimler, Osmanlı Çıldır Eyaleti döneminde medreselerde eğitim alan ulema ve sürgün dönemlerinde dinî bilgiyi aile içinde yaşatan halk bilgelerinden oluşur. Kaynaklar sınırlı olduğundan bu alan hâlâ araştırılmaktadır.

Ahıska medreseleri

Osmanlı döneminde Ahıska’da camiler yanında medreseler vardı. Ahıska Ulu Camii’ne bağlı medrese, Çıldır eyaletinin ilim merkeziydi. Öğrenciler Arapça, fıkıh, tefsir, hadis ve kelâm okurdu. Bölgenin yetiştirdiği âlimler arasında kadılar, müftüler ve müderrisler vardı; bunların isimlerinin büyük kısmı vakıf ve mahkeme sicillerinde geçer. Daha üst öğrenim için Erzurum ve İstanbul medreselerine gidilirdi.

Ahıska Rus yönetimine geçince medrese eğitimi kısıtlandı, ancak 19. yüzyıl boyunca sürdü. Sovyet döneminde ise dinî eğitim yasaklandı.

Ahıskalı ulema ve şairler

Ahıska bölgesi, Âşık Şenlik gibi halk ozanlarının ve Osmanlı divan geleneğinin izlerini taşıyan şairlerin yetiştiği bir çevredir. Âşık Şenlik (1850-1913) Ahıska’nın komşusu Çıldır’da yetişmiş, Doğu Anadolu-Güney Kafkasya halk şiirinin tanınmış ozanıdır. Şiirlerinde sevgi, doğa ve toplumsal eleştiri işlenir. Ahıska Türklerinin ağıt ve türküleri de bu ortak halk edebiyatının parçasıdır.

Kesin biyografik bilgiler sınırlı olduğundan, burada anılan isimlerin bir kısmı çevre kültüre ait örnekler olarak okunmalıdır.

Sürgünde din görevlileri

1944 sonrası Orta Asya’da Ahıska Türkleri arasında imamlar ve yaşlılar, dinî bilgiyi gizlice korudu. Kur’an okuma, namaz ve oruç evlerde sürdürüldü. Bu dönemde “hoca” unvanlı yaşlılar, cenaze namazı, nikâh ve çocuk eğitimini yürüttü. Sovyet baskısı altında resmî dinî eğitim olmadığından, bu bilgi sözlü olarak nesilden nesile aktarıldı. Bağımsızlık sonrası Orta Asya ülkelerindeki müftülükler ve camiler Ahıskalıların dinî ihtiyaçlarına cevap verdi.

Günümüzde bilgi üretimi

Ahıska Türkleri üzerine akademik çalışmalar Türkiye’de Atatürk Üniversitesi, Kafkas Üniversitesi ve çeşitli sivil toplum kuruluşlarının yayınlarında artmaktadır. Sözlü tarih projeleri, sürgün tanıklıklarını kayıt altına almaktadır. Ahıska Türklerinin âlim ve bilginleri hakkındaki bilgiler, bu tür projelerle zenginleşecektir.

Daha fazla

Tarih için Ahıska Türkleri Tarihi, ihtida için Ahıska Türkleri İslam’la Nasıl Tanıştı?, bugün için Ahıska Türkleri Bugün yazılarına bakabilirsiniz. Kafkas Müslümanları için Azerbaycan Türkleri Arasından Yetişen Âlimler yazısı da okunabilir.

Ahıska ilmî çevresi ve Doğu Anadolu bağlantısı

Ahıska bölgesi, ilim bakımından Erzurum, Kars ve Ardahan çevresiyle sıkı bağlıydı. Ahıska’da yetişen gençler Erzurum’daki Çifte Minareli Medrese, Kars’taki medreseler ve Trabzon’daki ilim halkalarına giderdi. Erzurum’un 19. yüzyıl ilim hayatında Ahıskalı hocaların adı geçer. Doğu Anadolu’daki tarikatlar, özellikle Nakşibendiye-Halidiye, Ahıska’da da etkiliydi. Şeyhler köylerde sohbet halkaları düzenler, halkı ahlâk ve ibadet konusunda eğitirdi.

Bu bağlantılar sayesinde Ahıska, Güney Kafkasya’da Sünni-Hanefî ilim geleneğinin güney ucundaki bir kolu olarak yaşadı. Sınırın Rusya ile Osmanlı arasında çizilmesi bu ilişkiyi zorlaştırdı ama tamamen kesmedi. Göç eden Ahıskalı aileler, Anadolu’da bu ilim bağını sürdürdü.

Hafız ve Kur’an eğitimi geleneği

Ahıska Türkleri arasında Kur’an’ı ezberleyen hafızların saygın yeri vardır. Sürgün yıllarında hafızlar gizlice çocuk eğitir, mevlit okur ve cenaze namazı kıldırırdı. Bu uygulama, dinî bilginin sürekliliğini sağladı. Bağımsızlık sonrasında Kazakistan, Azerbaycan ve Rusya’da Kur’an kursları açıldı; Türkiye’deki Ahıskalı gençler ise Diyanet Kur’an kurslarına ve imam hatip okullarına devam etmektedir. Bu da topluluğun dinî eğitim geleneğinin canlı olduğunu gösterir.

Ahıska’da vakıf ve hayır kültürü

Osmanlı döneminde Ahıska’da vakıflar, cami, medrese, çeşme, köprü ve hamam gibi eserlerin yapımı ve bakımını finanse etti. Çıldır Eyaleti paşaları ve yerel eşraf vakıf kurdu. Vakfiyeler, vakfın gelirinin nasıl harcanacağını, müderris ve hafızların maaşlarını ve öğrencilerin ihtiyaçlarını belirler. Bu belgeler Ahıska’da ilim hayatının ekonomik temelini gösterir. Vakıf geleneği, hayır yapma ve ilmi destekleme anlayışının dinî bir ibadet olarak görüldüğünü ortaya koyar. Bugün Ahıska dernekleri de bu geleneği sürdürerek burs, yardım ve kültürel faaliyetler düzenler.

Ahıska Türkü kadınlarının dinî eğitimdeki rolü

Sürgün yıllarında Ahıska Türkü kadınları, çocukların dinî eğitiminde belirleyici rol üstlendi. Nineler ve anneler, çocuklara besmele, Fatiha ve kısa sureleri öğretti; Peygamber ve evliya hikâyelerini anlatarak ahlâkî değerleri aktardı. Evlerde gizli Kur’an okuma halkaları kuruldu. Bu kadınlar resmî bir unvana sahip olmasa da toplumun dinî hafızasını taşıyan gerçek âlimlerdi. Günümüzde kadın kolları dernekleri, bu mirası sürdürmek için kurslar ve sohbet toplantıları düzenler.

Dinî bilgiyi aktaran kişilerin sözlü anlatımlarının derlenmesi, topluluğun kültürel mirası için önemli bir proje olarak görülmektedir.

Mirasın aktarımı için öneriler

Ahıska Türklerinin dinî ve ilmî mirasını yaşatmak isteyenler, sözlü tarih kayıtlarına katılabilir, yaşlı kuşaktan mevlit, ilahi ve dua metinlerini derleyebilir, eski Kur’an ve dua yazmalarını müzelere ve araştırma merkezlerine ulaştırabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Ahıska’da medrese var mıydı?

Evet, Osmanlı döneminde Ulu Camii ve çevresinde medreseler vardı.

Âşık Şenlik kimdir?

Çıldır’da yetişmiş Doğu Anadolu-Güney Kafkasya halk ozanıdır (1850-1913).

Sürgünde dinî eğitim nasıl sürdü?

Aile içinde ve gizlice, yaşlılar aracılığıyla.

Ahıska Türklerini kimler araştırır?

Türkiye’de üniversiteler ve sivil toplum kuruluşları sözlü tarih projeleri yürütür.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 22 Ağustos 2026 · Kaynaklar: Osmanlı vakıf ve tahrir kayıtları; Evliya Çelebi, Seyahatname; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Ahıska" maddesi

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →