Karahanlılar Arasından Yetişen Ünlü Âlimler ve Mutasavvıflar

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Kaşgarlı Mahmud
Yûsuf Has Hâcib
Edîb Ahmed Yükneki

Karahanlı çevresinde yetişen âlimler arasında Kaşgarlı Mahmud, Yûsuf Has Hâcib ve Edîb Ahmed Yükneki öne çıkar. Bu isimler Türkçeyi ilim ve edebiyat dili yapan çalışmalar yaptı. Semerkant ve Buhara’daki Hanefî-Mâtürîdî ilim geleneği ise fıkıh ve kelâm alanlarında Karahanlı topraklarını besledi.

Kaşgarlı Mahmud

Kaşgarlı Mahmud (11. yüzyıl), Karahanlı hanedanından geldiği rivayet edilen dilbilimci ve gezgindir. Yaşamının ayrıntıları az bilinir. Dîvânü Lugāti’t-Türk (1072-1074 civarı), Türk boylarını, dillerini, coğrafyasını ve kültürünü Arapça tanıtır; eser Abbâsî halifesi Muktedî-Biemrillah’a sunulmuştur. Mahmud, eserini Türk dilini Araplara öğretmek ve Türkleri tanıtmak amacıyla yazdığını belirtir. Bu çalışma Türkçenin tarihsel gelişimi için en değerli kaynaklardandır.

Yûsuf Has Hâcib

Balasagunlu Yûsuf (11. yüzyıl), Kutadgu Bilig’i yaklaşık 1069-70’te tamamlayıp Kaşgar’da Tavgaç Buğra Han’a sunmuştur. Karşılığında “Has Hâcib” (saray hâcibi) unvanı verildiği rivayet edilir. Eser, Karahanlı Türkçesiyle yazılmış 6645 beyitlik mesnevi olarak bilinir (beyit sayısı nüshalara göre değişir). Siyaset, ahlâk, adalet ve ahiret fikri üzerine çok katmanlı bir risaledir.

Edîb Ahmed Yükneki

Atebetü’l-Hakāyık’ın yazarı Edîb Ahmed b. Mahmûd Yükneki (12. yüzyıl başı), ahlâk ve nasihat içerikli eserini Karahanlı Türkçesi ile yazmıştır. Eserin bölümlerinde ilmin değeri, cehaletin zararı, dilin korunması, cömertlik ve cimriliğin tehlikesi işlenir. Yükneki’nin hayatı hakkında bilinenler azdır; nesli ve doğum yeri kesin değildir.

Hoca Ahmed Yesevî’nin çevresi

Karahanlılar sonrasında Yesi (bugünkü Türkistan) çevresinde yetişen Hoca Ahmed Yesevî (ö. 1166 civarı), Karahanlı döneminde başlayan Türkçe dinî edebiyat geleneğini sürdürdü. Dîvân-ı Hikmet’inin bugünkü metinlerinde sonraki yüzyılların eklemeleri bulunabilir. Yesevîlik, daha sonra Anadolu’ya uzanan tasavvuf yollarının biri olarak kabul edilir.

Mâtürîdî geleneği ve Semerkant

Karahanlıların yönettiği Semerkant, Ebû Mansûr el-Mâtürîdî’nin (ö. 944 civarı) mirasını yaşatan merkezdi. Mâtürîdî’nin kurduğu itikadî ekol, sonraki Karahanlı, Selçuklu ve Osmanlı topraklarında Hanefî fıkıhla birlikte yaygınlaştı. Burhâneddin el-Merginânî (ö. 1197) gibi Hanefî fakihleri, Orta Asya medrese geleneğinin devamını temsil eder. Merginânî’nin el-Hidâye adlı eseri Hanefî fıkhının en yaygın kitaplarından biridir.

Medreseler ve vakıflar

Karahanlı yöneticileri medreselere gelir bağlayan vakıflar kurdu. Semerkant, Buhara, Kaşgar ve Özkent’te öğrenciler fıkıh, hadis, tefsir ve Arap dili okurdu. Bu kurumların Nizamiye modelinden önce gelişmiş olup olmadığı akademik tartışma konusudur. Medreselerin Türk-İslam dünyasında yaygın hâle gelmesinde Karahanlıların payı büyüktür.

Daha fazla okuma

Âlimlerin yetiştiği çevreyi anlamak için Karahanlılarda Dinî Kültür, devletin seyri için Karahanlılar Tarihi ve ihtidanın arka planı için Karahanlıların İslam’la Tanışması yazılarına bakabilirsiniz. Aynı kültür havzasından Selçuklu dönemi âlimleri için Oğuzlar Arasından Yetişen Âlimler yazısı ilgi çekici olabilir.

Eserlerin ortak özellikleri

Karahanlı çağı eserlerinde dikkat çeken ortak yön, bilgiyi halka ulaştırma hedefidir. Kaşgarlı Mahmud Türkçeyi Araplara tanıtırken, Yûsuf Has Hâcib hükümdara ve halka öğüt vermek için Türkçe yazdı. Yükneki ise öğrencilere ve genç okuyuculara hitap eden kısa, akılda kalıcı dörtlükler kullandı. Her üçü de İslam’ı Türk dili ve kültürüyle buluşturan kişilerdir.

Bu eserlerin sonraki dönemlere aktarımı da dikkat çekicidir. Kutadgu Bilig’in üç ana nüshası bilinir: Viyana (Herat) nüshası Uygur harfleriyle, Kahire ve Fergana nüshaları Arap harfleriyle yazılmıştır. Dîvânü Lugāti’t-Türk’ün ise Türkiye’de tek yazma nüshası bulunur; 1914-1917’de Kilisli Rifat tarafından basılmıştır. Bu bilgiler, kaynakların ne kadar kırılgan kaldığını ve bugünkü yayınların değerini gösterir.

Hadis ve tefsir ilmi

Maveraünnehir, Buhârî’nin (ö. 870) yetiştiği bölge olduğundan hadis ilmi geleneği Karahanlı çağında da canlıydı. Semerkant ve Buhara’da hadis halkaları, Kur’an kıraati ve tefsir dersleri sürdürülürdü. Ebü’l-Leys es-Semerkandî (ö. 983 civarı) gibi Hanefî âlimlerin eserleri Karahanlı çevresinde yaygın biçimde okunurdu. Semerkandî’nin Tefsîrü’l-Kur’ân ve Tenbîhü’l-gāfilîn adlı eserleri geniş bir okuyucu kitlesine ulaşmıştır. Bu eserler, Türklerin İslam ilim geleneğine erken katılımının göstergesi olarak değerlendirilir.

Karahanlı çağı tasavvufunun özellikleri

Bu dönemde tasavvuf henüz tarikatlar hâlinde teşkilatlanmamıştı. Zâhid ve ârifler cami, zaviye ve ribatlarda halka ders verir, şiir ve hikmetler söylerdi. Ahmed Yesevî ile şekillenen Türk tasavvuf anlayışında Allah sevgisi, nefs terbiyesi ve halka hizmet merkezî öğelerdir. Bu anlayış, Karahanlı döneminde başlayan Türkçe dinî edebiyatın devamıdır. Kaynaklarda bu dönemin kadın âlim ve zâhidelerine dair bilgi sınırlıdır; bu konuda kesin hüküm vermek mümkün değildir.

Kaynak okurken dikkat edilecekler

Kaşgarlı Mahmud’un eserinde yer alan şiir ve atasözleri hem Müslüman hem İslam öncesi Türk dünyasından örnekler içerir; bu nedenle eser, dinî metin değil, dil ve kültür belgesi olarak okunmalıdır. Kutadgu Bilig’de ise Müslüman ahlâkının yanında Orta Asya devlet geleneğinin izleri bulunur. Her iki eserin farklı yayımlanmış çevirileri arasında yorum farkları vardır; mümkünse eleştirmeli neşirler ve dipnotlu çevirilerle çalışmak gerekir.

Sıkça Sorulan Sorular

Kaşgarlı Mahmud’un eseri nedir?

Dîvânü Lugāti’t-Türk; Türk boylarını ve dillerini Arapça anlatan, 11. yüzyıl sonunda yazılmış ilk büyük Türkçe sözlüktür.

Kutadgu Bilig kime sunuldu?

Rivayete göre Yûsuf Has Hâcib, eseri Kaşgar’da Tavgaç Buğra Han’a sunmuş ve ödül olarak Has Hâcib unvanı almıştır.

Mâtürîdî kimdir?

Semerkantlı kelâm âlimi Ebû Mansûr el-Mâtürîdî (ö. 944 civarı), Sünni kelâm ekollerinden Mâtürîdîliğin kurucusudur.

Merginânî hangi eseriyle bilinir?

Hanefî fıkhının en yaygın metinlerinden el-Hidâye adlı eseriyle bilinir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 16 Eylül 2026 · Kaynaklar: Yûsuf Has Hâcib, Kutadgu Bilig; Kâşgarlı Mahmud, Dîvânü Lugāti't-Türk; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Kâşgarlı Mahmud", "Yûsuf Has Hâcib" ve "Edîb Ahmed b. Mahmûd" maddeleri

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →