Azerbaycan Türkleri Tarihi: Müslüman Kimliğinin…

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Atabeyler ve Türkleşme
Karakoyunlu, Akkoyunlu ve Safevîler
Hanlıklar ve Nadir Şah

Azerbaycan Türkleri tarihi, Selçuklu ve Atabeyler döneminden Safevîlere, 18. yüzyıl hanlıklarına, Rus ilhakına, 1918 Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti’ne, Sovyet yönetimine ve 1991 bağımsızlığına uzanır. Müslüman kimlik, Şiî ağırlıklı yapı ve Türk dili kültürü bu tarihin ortak unsurlarıdır.

Atabeyler ve Türkleşme

Selçuklu sonrası Azerbaycan’da Eldenizliler (Atabeyler, yaklaşık 1136-1225) güçlendi. Şemseddin Eldeniz ve oğlu Muhammed Cahan Pehlevan, Tebriz, Gence ve Hemedan çevresinde hüküm sürdü. Bu dönemde Nizami Gencevi’nin yaşadığı Gence, edebiyatın merkezi oldu. Türkçe konuşan nüfus arttı, Farsça ve Arapça ise ilim dili olarak kaldı. Atabeylerin Haçlılara karşı Müslüman birlik çabaları da kaynaklarda yer alır.

Karakoyunlu, Akkoyunlu ve Safevîler

15. yüzyılda Oğuz kökenli Karakoyunlu ve Akkoyunlu Türkmen devletleri bölgeyi yönetti; Cihanşah ve Uzun Hasan bu devletlerin tanınmış hükümdarlarıdır. 1501’de Şah İsmail (Hatâyî) Safevî Devleti’ni kurdu. Şah İsmail, aynı zamanda Azeri Türkçesiyle şiir yazan bir hükümdardı. Safevîler 16. yüzyılda Osmanlı ile Çaldıran (1514) ve sonraki savaşlarda karşılaştı. Safevî sarayında Türkçe önemli bir yer tuttu.

Hanlıklar ve Nadir Şah

18. yüzyılda Safevîlerin çöküşünün ardından Nadir Şah (Afşar Türkmeni, 1736-1747) İran’ı yönetti. Ölümünden sonra Azerbaycan’da çeşitli hanlıklar ortaya çıktı: Bakü, Şeki, Şirvan, Karabağ, Gence, Nahçıvan, Erivan ve Tebriz hanlıkları gibi. Bu siyasi bölünmüşlük, Rus ilerleyişini kolaylaştırdı. Bu dönem Azerbaycan’ın yerel hanedanlarıyla ve bölgesel kimliklerle şekillendiği zaman dilimidir.

Rus ilhakı ve ikiye bölünme

1813 Gülistan ve 1828 Türkmençay antlaşmalarıyla Aras nehrinin kuzeyi Rusya’ya, güneyi İran’a bırakıldı. Bu bölünme Azerbaycan Türklerini iki devlet arasında ayırdı. 19. yüzyıl Rus yönetimi altında Bakü petrol zenginliği ile Müslüman burjuvazi ve aydın sınıfı ortaya çıktı. Haci Zeynalabdin Tağıyev (1823-1924) gibi hayırseverler okullar ve hastaneler yaptırdı.

1918 Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti

28 Mayıs 1918’de Mehmed Emin Resulzade önderliğinde Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti ilan edildi. Bu, Müslüman Doğu’da ilk parlamenter cumhuriyet olarak anılır; kadınlara oy hakkı (1918) tanıdı. Osmanlı ordusunun Nuri Paşa komutasındaki Kafkas İslam Ordusu 15 Eylül 1918’de Bakü’ye girdi. Cumhuriyet Nisan 1920’de Kızıl Ordu tarafından sona erdirildi.

Sovyet dönemi ve bağımsızlık

1920-1991 arasında Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti olarak yaşadı. 1930’larda din adamları ve aydınlar baskı gördü, camiler kapatıldı. Alfabe Arap’tan Latin’e (1929), sonra Kiril’e (1939) çevrildi. 1990 Ocak olayları ve 1991 bağımsızlık süreci ardından Azerbaycan 18 Ekim 1991’de bağımsızlığını ilan etti. Sonraki yıllarda Dağlık Karabağ sorunu ülke gündemini belirledi; bu konu siyasi ve hukuki boyutlarıyla bu yazının kapsamı dışındadır.

Müslüman kimlik ve tarih

İslam’ın yayılışı için Azerbaycan Türkleri İslam’la Nasıl Tanıştı?, gelenekler için Azerbaycan Türklerinde Dinî Kültür, âlimler için Azerbaycan Âlimleri ve bugün için Azerbaycan Türkleri Bugün yazılarına bakabilirsiniz. Oğuz bağlamı için Oğuzlar Tarihi okunabilir.

Kafkas İslam Ordusu ve 1918 olayları

1918 yazında Osmanlı’nın Nuri Paşa komutasındaki Kafkas İslam Ordusu, Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti hükûmetinin talebi üzerine Bakü’ye yürüdü. 15 Eylül 1918’de Bakü’nün alınmasıyla şehir Ermeni-Bolşevik-İngiliz güçlerinden kurtarıldı. Bu dönemin olayları Azerbaycan, Türkiye ve Ermenistan tarihyazımlarında farklı tonlarda anlatılır. Tarihçiler, sivil kayıplar ve siyasi kararlar konusunda ayrıntılı çalışmalar yürütmektedir. Bu olaylar, Azerbaycan’ın Türkiye ile tarihî dostluk anlayışının temel referanslarından biridir. Mondros mütarekesi sonrası Osmanlı ordusu bölgeden çekildi ve İngiliz birlikleri Bakü’ye girdi.

Petrol ve modernleşme

19. yüzyılın sonu ve 20. yüzyılın başında Bakü petrolü, dünya üretiminin önemli bir bölümünü karşılıyordu. Nobel kardeşler, Rothschild ve yerel Müslüman tüccarlar (Tağıyev, Aşurbeyov, Nağıyev) sektörde etkindi. Bu zenginlik, Müslüman aydınların yetişmesini, gazeteler çıkarılmasını (Ekinci, Molla Nasreddin) ve hayır kurumlarının kurulmasını sağladı. Molla Nasreddin dergisi (1906-1931), Celil Memmedkuluzade’nin editörlüğünde bölgedeki toplumsal sorunları mizahla eleştirdi ve Türk-İslam dünyasında geniş yankı uyandırdı.

Sovyet sonrası dönem

Bağımsızlıktan sonra Azerbaycan, Sovyet mirasından yeni bir devlet kurmaya çalıştı. Bakü-Tiflis-Ceyhan petrol boru hattı (2005’te açıldı) ve Bakü-Tiflis-Kars demiryolu (2017) bölgesel işbirliğinin simgeleri oldu. Türkiye ile ilişkiler “tek millet, iki devlet” ifadesiyle anılan özel bir dostluk çerçevesinde gelişti. Bu ifade siyasi bir söylem olup tarihsel kültürel yakınlığı vurgular.

Karabağ konusuna dair not

Dağlık Karabağ sorunu 1988’den itibaren Azerbaycan’ın bağımsızlık sürecinde belirleyici bir konu oldu. 1990’lı yıllardaki savaş yüz binlerce kişinin yerinden edilmesine yol açtı. 2020 sonbaharında yaşanan çatışmalar ve sonrasındaki gelişmeler bölgede yeni bir dönemi başlattı. Bu konu siyasi ve hukuki tartışmaları içerdiğinden, burada ayrıntıya girilmemiş; yalnızca Azerbaycan’ın çağdaş tarihinde önemli yer tuttuğu belirtilmiştir. Okuyucuların farklı ülkelerin ve uluslararası kuruluşların kaynaklarını karşılaştırmaları önerilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti ne zaman kuruldu?

28 Mayıs 1918’de Mehmed Emin Resulzade önderliğinde kuruldu.

Gülistan ve Türkmençay antlaşmaları ne getirdi?

Aras nehrinin kuzeyi Rusya’ya, güneyi İran’a bırakıldı ve Azerbaycan Türkleri ikiye bölündü.

Eldenizliler kimdir?

12.-13. yüzyılda Tebriz, Gence ve Hemedan çevresinde hüküm süren Türk atabey hanedanıdır.

Azerbaycan ne zaman bağımsız oldu?

18 Ekim 1991’de bağımsızlığını ilan etmiştir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 31 Temmuz 2026 · Kaynaklar: Taberî, Târîh; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Azerbaycan" maddesi; Mehmed Emin Resulzade, Azerbaycan Cumhuriyeti

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →

Azerbaycan Türkleri Tarihi: Müslüman Kimliğinin Oluşumu ve Gelişimi