Uygurlar Arasından Yetişen Ünlü Âlimler ve Mutasavvıflar

Uygur coğrafyasında yetişen ve onunla ilişkilendirilen âlimler arasında Kaşgarlı Mahmud, Yûsuf Has Hâcib, Mirza Haydar Dughlat ve Molla Musa Sayrami öne çıkar. Medreseler, Nakşibendî şeyhleri ve Muqam şairleri bu ilim ve kültür dünyasının diğer temsilcileridir.

Karahanlı çağı: Dil ve ilim

Kaşgar ve Balasagun, Karahanlı döneminde ilim merkeziydi. Kaşgarlı Mahmud’un Dîvânü Lugāti’t-Türk’ü ve Yûsuf Has Hâcib’in Kutadgu Bilig’i, Türk dilinin ilk büyük ürünleridir. Bu iki isim bugün Uygurların da, Özbeklerin ve Kırgızların da ortak kültür mirası kabul edilir. Daha ayrıntılı bilgi için Karahanlı Âlimleri yazısına bakabilirsiniz.

Çağatay dönemi ve Mirza Haydar

Mirza Haydar Dughlat (1499-1551), Moğolistan Hanlığı’nın önemli bir emiri ve tarihçisidir. Kaşgar’da yetişmiş, Babür’ün akrabası olarak Hindistan ve Kaşmir’de de yaşamıştır. Târîh-i Reşîdî adlı eseri, 15.-16. yüzyıl Orta Asya tarihi için temel kaynaklardandır. Eser Farsça yazılmıştır ve Doğu Türkistan’ın siyasi, dinî ve kültürel tarihini anlatır.

Nakşibendî Hocalar

16.-17. yüzyılda Kaşgarya’da etkili olan Hocalar, Nakşibendî tarikatının Ahrar kolundan geliyordu. Hoca Ahrar (ö. 1490) ve onun soyundan gelenler, Orta Asya’da siyasi ve dinî nüfuz kazandı. Hocalar arasındaki Ak Dağlı-Kara Dağlı ayrılığı hem tasavvufi hem siyasi bir ayrışmayı yansıtır.

Molla Musa Sayrami

Molla Musa Sayrami (1836-1917 civarı), Kuça yakınlarındaki Sayram’da doğmuş Uygur tarihçisidir. Tarih-i Emniyye (1860’lar) ve Tarih-i Hamidiyye (1900 civarı) adlı eserleri, 19. yüzyıl Doğu Türkistan olaylarını Türkçe (Çağatayca) anlatır. Yakub Bey dönemi ve sonrasındaki mücadeleler hakkında önemli bilgi içerir.

Medrese eğitimi

Kaşgar, Hotan, Yarkent ve Turfan’da medreseler vakıflarla desteklenirdi. Öğrenciler Arapça, fıkıh, tefsir, hadis ve mantık okurdu; ayrıca Farsça klasikler (Sadi, Hafız, Mevlânâ) öğretilirdi. Hanefî mezhebi egemendi. Medrese eğitimi, Uygur toplumunun okuryazarlık ve dinî bilgi taşıyıcısıydı.

Edebiyat: Muqam şairleri ve Nevaî

Uygur edebiyatı Çağatay geleneğiyle beslendi. Ali Şir Nevaî’nin (1441-1501) eserleri Doğu Türkistan’da yüzyıllarca okundu. 17. yüzyılda yaşadığı kabul edilen Kaşgarlı şair Aman Nisa Hanım, Muqam geleneğinin derlenmesiyle anılır. Bu bilgi tarihsel olarak tartışmalıdır; Aman Nisa Hanım’ın kişiliği hakkında efsanevi anlatılar da vardır.

Daha fazla

Dinî ve kültürel arka plan için Uygurlarda Dinî Gelenekler, tarih için Uygurlar Tarihi, bugünkü durum için Uygurlar Günümüzde yazılarına bakabilirsiniz.

Yazma eserler ve kütüphaneler

Doğu Türkistan’daki mescit ve medrese kütüphaneleri, yüzyıllar boyunca Arapça, Farsça ve Çağatayca el yazmalarını korudu. Kaşgar, Hotan ve Yarkent’te yazma eserlerin kopyalanması ve vakıflar yoluyla korunması bir gelenekti. Bu eserler arasında tefsir, hadis, fıkıh, tasavvuf ve edebiyat kitapları bulunurdu. Bugün bu yazmaların bir kısmı Kaşgar, Urumçi ve Pekin kütüphanelerinde, bir kısmı da yurt dışı koleksiyonlarında yer alır.

Bunların bilimsel kataloglanması ve yayımı devam eden bir çalışmadır. Yazmalar, yalnız dinî değil günlük hayat, tıp, takvim ve ticaret bilgilerini de içerir. Araştırmacılar için bu belgeler, Uygur toplumunun ilim ve gündelik hayatına dair zengin bir bilgi kaynağıdır. Okuyucunun bu alanda çalışmak istemesi hâlinde üniversitelerin Türkoloji ve İslam tarihi bölümlerinin yayınlarına başvurması önerilir.

Kadınlar ve ilim

Uygur toplumunda kadınların dinî eğitimi geleneksel olarak ev ve mahalle içinde “otun” ya da “bibi” olarak anılan kadın öğretmenlerle yürütülürdü. Bu kadın hocalar Kur’an okuma, ilmihal ve dua öğretirdi. Kaynaklarda bu konuda ayrıntılı kayıtlar sınırlı olsa da, bu uygulama Orta Asya’daki benzer gelenekle uyumludur. Kadınların ilim ve hayır faaliyetlerine katkısı, vakıf kayıtlarında da görülür.

Çağdaş dönem ve eğitim kurumları

20. yüzyılda Cedit hareketi Uygur toplumunda da etkili oldu. Yeni usul mektepler açıldı; Tatar ve Özbek hocalar Doğu Türkistan’da modern eğitim verdi. Kaşgar, Gulca ve Turfan’da açılan bu okullar fen, coğrafya ve dil derslerini dinî derslerle birlikte öğretti. Bu çabanın öncüleri arasında Abdulkadir Damolla gibi isimler anılır. Modern Uygur edebiyatı ve basını da bu eğitim hareketinden beslendi. Bu isimler hakkındaki bilgilerin bir kısmı sınırlı olduğundan, ayrıntılar için akademik kaynaklara başvurulmalıdır.

Okuma önerileri

Uygur âlimlerinin eserlerine ulaşmak isteyen okuyucu için Kutadgu Bilig ve Dîvânü Lugāti’t-Türk’ün Türkiye Türkçesindeki çevirileri en erişilebilir başlangıçtır. Târîh-i Reşîdî’nin İngilizce ve Türkçe çevirileri de mevcuttur. Bu kaynakların dipnotlu baskıları, dönemin dil ve tarihine dair değerli açıklamalar içerir. Karahanlı dönemi için Karahanlılar Tarihi yazısı da tamamlayıcı bilgi verir.

Âlimlerin ortak mesajı

Farklı çağlarda yaşayan Uygur coğrafyası âlimlerinin ortak vurgusu, ilmi ahlâkla birleştirmek ve halka hizmet etmekti. Kaşgarlı Mahmud dili korumayı, Yûsuf Has Hâcib adaleti, Sayrami ise tarih bilincini öne çıkardı. Hocalar halk arasında maneviyatı canlı tuttu. Bu çeşitlilik, Uygur ilim dünyasının çok yönlülüğünü gösterir ve farklı disiplinlerin aynı toplumda yan yana yaşadığını ortaya koyar.

Sıkça Sorulan Sorular

Târîh-i Reşîdî kimin eseridir?

Mirza Haydar Dughlat’ın Farsça yazdığı, Orta Asya tarihi için temel kaynak sayılan eseridir.

Molla Musa Sayrami kimdir?

19. yüzyılda yaşamış Uygur tarihçisi; Tarih-i Emniyye ve Tarih-i Hamidiyye adlı eserlerin yazarıdır.

Hocalar kimdir?

Kaşgarya’da 16.-17. yüzyılda etkili olmuş Nakşibendî şeyhleri ve onların soyundan gelenlerdir.

Uygur medreselerinde ne okunurdu?

Arapça, fıkıh, tefsir, hadis, mantık ve Farsça klasikler okutulurdu.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 8 Ekim 2026 · Kaynaklar: Molla Musa Sayrami, Tarih-i Emniyye ve Tarih-i Hamidi; Mirza Haydar Dughlat, Târîh-i Reşîdî; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Kâşgarlı Mahmud", "Yûsuf Has Hâcib" ve "Sayramî" maddeleri

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →