Uygurlar Tarihi: Müslüman Kimliğinin Oluşumu ve Gelişimi

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Uygur Kağanlığı
Koço ve Kansu Uygurları
Karahanlılar ve Müslüman kimlik

Uygurlar tarihi, 8. yüzyıldaki Uygur Kağanlığı’ndan Koço Hanlığı’na, Yarkent Hanlığı’na ve Qing yönetimi altındaki Sincan’a uzanan uzun bir süreçtir. Uygurların Müslüman kimliği bu tarihin ortasında, Karahanlılar döneminde şekillenmiş ve sonraki yüzyıllarda pekişmiştir.

Uygur Kağanlığı

744’te Göktürk Kağanlığı’nın yıkılmasıyla Uygurlar Moğolistan’da kağanlık kurdu. Başkent Ordubalık’tı. Bögü Kağan (759-779) döneminde Maniheizm devlet dini oldu. Kağanlık, Çin Tang Hanedanı ile müttefik ve ticaret ortağıydı; ipek-at ticareti ekonomide önemli yer tutardı. 840’ta Yenisey Kırgızlarının saldırısıyla kağanlık çöktü.

Koço ve Kansu Uygurları

Uygur halkının bir kısmı güneye, Turfan ve Beşbalık çevresine göç ederek Koço (Karahoca) Uygur Hanlığı’nı kurdu. Burada Budizm, Maniheizm ve Nesturîlik bir arada yaşadı. Moğol İmparatorluğu döneminde Uygurlar, Cengiz Han’a erken katılan Türk topluluklarından biriydi ve devlet yönetiminde yazıcı ve danışman olarak görev yaptı. Uygur alfabesi Moğol yazısının temelini oluşturdu.

Bir kısım Uygur Kansu bölgesine yerleşti ve burada Budist kaldı; Sarı Uygurlar (Yugurlar) bu grubun devamı olarak kabul edilir. Dolayısıyla “Uygur” adı bugün yalnız Müslüman Uygurları değil, tarihî Uygur geleneğinden gelen diğer toplulukları da ilgilendirir.

Karahanlılar ve Müslüman kimlik

Kaşgar ve Hotan çevresinde İslam, Karahanlılar eliyle yerleşti (bkz. Uygurlar İslam’la Nasıl Tanıştı?). Karahanlı Türkçesi, Uygur edebî geleneğinin devamı olarak gelişti. Kutadgu Bilig’in Uygur harfli nüshası, iki kültürün sürekliliğini gösterir.

Moğol ve Çağatay dönemi

13. yüzyılda Moğol İmparatorluğu bölgeyi egemenliğine aldı. Çağatay Hanlığı topraklarında Doğu Türkistan, Moğolistan bozkırları ve Maveraünnehir arasında ortak bir siyasi alan oluştu. 14. yüzyılda Çağatay Hanı Tuğluk Timur Müslüman oldu (yaklaşık 1350’ler). Moğolistan Hanlığı’nın (Doğu Çağatay) doğu bölgeleri uzun süre Budist-Müslüman karışık bir görünüm taşıdı.

Yarkent Hanlığı ve Hocalar

1514’te Sultan Said Han, Yarkent’te hanlık kurdu (Yarkent Hanlığı). Bu hanlık 17. yüzyılın sonuna kadar sürdü. Hanlığın son döneminde Hocalar (Nakşibendî şeyhleri) siyasete hâkim oldu, Ak Dağlı ve Kara Dağlı grupları arasında çekişmeler yaşandı. 1680’lerde Cungar Hanlığı bölgeyi egemenliğine aldı.

Qing yönetimi ve Sincan

1755-1759’da Qing hanedanı Cungarları yok ederek Doğu Türkistan’ı fethetti ve bölgeye “Sincan” (Yeni Sınır) adını verdi. 19. yüzyılda çok sayıda isyan çıktı. 1865’te Yakub Bey, Kaşgar’da Kaşgarya Emirliği’ni kurdu; bu devlet Osmanlı ve İngiliz diplomatik temaslarına konu oldu. 1877’de Qing orduları bölgeyi geri aldı ve 1884’te Sincan resmen eyalet yapıldı.

20. yüzyıl

1933’te Kaşgar’da ve 1944’te Gulca’da kısa ömürlü “Doğu Türkistan Cumhuriyeti” ilan edildi. 1949 sonrası bölge Çin Halk Cumhuriyeti’ne bağlandı ve 1955’te Sincan Uygur Özerk Bölgesi kuruldu. Sonraki on yıllar, bölgenin siyasi statüsü, nüfus yapısı ve dinî özgürlükler konusunda uluslararası tartışmalarla geçmiştir. Bu tartışmalarda taraflar farklı bilgi ve yorumlar sunar; tarihsel kaynaklarla güncel haberleri ayırmak gerekir.

Devamı

Kültürel yaşam için Uygurlarda Dinî Gelenekler, âlimler için Uygur Âlimleri, bugün için Uygurlar Günümüzde yazılarına bakabilirsiniz.

Tarihyazımı ve kaynaklar

Uygur tarihi birkaç dilde yazılmış kaynaklara dayanır: Çince (Tang ve Song kayıtları), Eski Uygurca (Turfan metinleri), Arapça ve Farsça (İslamî dönem). Bu kaynaklar farklı bakış açılarını yansıtır; örneğin Çin yıllıkları sınır halkları hakkında çoğu zaman imparatorluğun penceresinden yazar. Uygur Kağanlığı’nın Orhun yazıtları (Şine Usu, Tes, Taryat) ise Uygur dönemini kendi sesiyle anlatan değerli kayıtlardır. Bu yazıtlar 8. yüzyılın ortasına tarihlenir ve Uygur hükümdarlarının fetih, diplomasi ve dinî tercihlerini anlatır.

Modern dönemde Uygur tarihi birçok farklı ulusal tarih anlatısının konusudur. Çin tarih yazımı, Sincan’ı tarih boyunca Çin’in bir parçası olarak gösterirken, Uygur ve Türk tarihçiliği bölgeyi Türk-İslam tarihinin parçası olarak ele alır. Bu iki anlatı arasındaki farklılık, siyasi tartışmalara da yansır. Akademik olarak dengeli yaklaşım, kaynakları dilbilimsel ve arkeolojik veriyle birlikte okuyup yorumlamaktır.

Osmanlı ile ilişkiler

Yakub Bey, 1870’lerde Osmanlı Sultanı Abdülaziz’e bağlılığını bildirdi ve Osmanlı’dan silah ve subay yardımı aldı. Sultan ona “emir” unvanı verdi. Bu ilişki Osmanlı’nın uzak Müslüman coğrafyalarla bağlantısının ilginç örneklerinden biridir. Ancak Osmanlı’nın bölgeye etkili destek vermesi coğrafi uzaklık ve diplomatik şartlar nedeniyle sınırlı kaldı. Yakub Bey’in 1877’deki ölümü ve ardından Qing’in geri dönüşü, bu dönemi kapattı.

Dinî kimlik ve sosyal yapı

Yarkent ve Qing dönemlerinde Uygur toplumu, şehirli tüccar ve zanaatkârlar, vahalarda çiftçilik yapan köylüler ve yarı göçebe hayvan yetiştiricilerinden oluşuyordu. Vahalar arasındaki ayrışma ve bölgesel kimlikler (Kaşgarlı, Hotanlı, Turfanlı, Kuçalı) güçlüydü; “Uygur” adı bugünkü anlamıyla geniş bir kimlik olarak 20. yüzyılda yaygınlaştı. Bu yüzden 1921’de Taşkent’te toplanan bir kongrede “Uygur” adının bölgedeki Müslüman Türk halk için resmî olarak benimsendiği ifade edilir; bu bilgi tarihçiler arasında ayrıntıları tartışılan bir konudur.

Sıkça Sorulan Sorular

Uygur Kağanlığı ne zaman yıkıldı?

840 yılında Yenisey Kırgızlarının saldırısıyla çöktü.

Yarkent Hanlığı kim tarafından kuruldu?

1514’te Sultan Said Han tarafından kuruldu.

Sincan adı ne anlama gelir?

Çince “yeni sınır” anlamına gelir; Qing yönetimi bölgeye bu adı vermiştir.

Yakub Bey kimdir?

1865’te Kaşgarya Emirliği’ni kuran ve Osmanlı ile ilişkiler kuran hükümdardır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 10 Eylül 2026 · Kaynaklar: Mirza Haydar Dughlat, Târîh-i Reşîdî; Molla Musa Sayrami, Tarih-i Emniyye; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Uygurlar" ve "Doğu Türkistan" maddeleri

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →