Uygurlar İslam’la Nasıl Tanıştı? Tarihî Süreç ve Kaynaklar

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Uygurlar kimdir?
İlk temaslar
Karahanlılarla ihtida

Uygurlar, İslam’la 10. yüzyılda Karahanlıların Kaşgar çevresindeki İslamlaşmasıyla tanıştı. Süreç yaklaşık altı yüzyıl sürdü: Kaşgar ve Hotan 10-11. yüzyılda, Turfan çevresi 15. yüzyılda, Hami ise 16. yüzyılda Müslüman çoğunluğa ulaştı. Bu yüzden Uygurların ihtidası tek olay değil, uzun bir dönüşümdür.

Uygurlar kimdir?

Uygurlar, Orta Asya’nın en eski Türk topluluklarından biridir. 744-840 arasında Moğolistan’da Uygur Kağanlığı’nı kurmuşlardı. Başkenti Ordubalık’tı. Bu kağanlık 840’ta Kırgızların saldırısıyla yıkıldı ve halkın bir kısmı güneye, Turfan ve Beşbalık çevresine göç etti. Burada kurdukları Koço (Karahoca) Uygur Hanlığı’nda Budist kültür sürdü.

Uygurlar tarihte birkaç dini tanıdı: Şamanizm, Maniheizm (762’den itibaren Bögü Kağan döneminde devlet dini), Budizm, Nesturî Hristiyanlık ve sonunda İslam. Bu çok katmanlı dinî mirasın izleri Turfan’da bulunan Mani metinlerinde ve Budist mağara tapınaklarında görülür.

İlk temaslar

Müslüman tüccarlar İpek Yolu üzerinde Kaşgar ve Hotan’a erken dönemlerden beri geliyordu. Kaynaklar, Emevî komutanı Kuteybe b. Müslim’in 715 civarında Kaşgar’a kadar ilerlediğini anlatır; ancak bu bilgi tartışmalıdır ve kalıcı yerleşme yaratmadı. 751 Talas Savaşı’nda Müslüman Arap ordusu ile Çin Tang ordusu karşılaştı ve Orta Asya’da Müslüman etkisi güçlendi. Bu savaş, bölgedeki kâğıt yapım tekniğinin İslam dünyasına aktarılmasıyla da anılır.

Karahanlılarla ihtida

Kaşgar merkezli Karahanlılar Satuk Buğra Han döneminde Müslüman oldu. Bu devlet doğuya doğru genişleyerek Hotan’ı 1006 civarında aldı. Hotan’da Budist krallığın yerine Müslüman yönetim geçti. Bu süreç kaynaklarda gaza anlatılarıyla işlenir; Hotan’ın direnişi ve Müslümanların zaferi menkıbevî şekilde aktarılır. Karahanlıların ihtida süreci için Karahanlılar İslam’la Nasıl Tanıştı? yazısına bakılabilir.

Turfan ve Hami’nin İslamlaşması

Turfan çevresindeki Koço Uygurları uzun süre Budist kaldı. Moğol hâkimiyeti döneminde (13.-14. yüzyıl) ve Çağataylı hanlar eliyle yavaş yavaş İslam yayıldı. 15. yüzyılda Turfan büyük ölçüde Müslüman oldu. Hami ise 16. yüzyılda Müslüman çoğunluğa ulaştı. Bu geç ihtidanın nedenleri arasında Çağatay Hanlığı’nın dinî siyaseti ve Sufi şeyhlerin (Hocalar) faaliyeti sayılır.

Tasavvufun rolü

Orta Asya’da Nakşibendiye ve Yesevîlik gibi tarikatlar Uygurların İslamlaşmasında etkili oldu. 16.-17. yüzyılda Kaşgarya’da “Hocalar” adıyla anılan Nakşibendî şeyhleri siyasi ve dinî nüfuz kazandı. Bu şeyhler içinde Ak Dağlılar ve Kara Dağlılar gruplarına ayrılan çevreler, bölge siyasetine yön verdi.

Kaynaklar ve temkin

Uygurların İslamlaşmasına dair kaynaklar çoğunlukla sonraki dönemlerde yazılmış tarihlerdir (Târîh-i Reşîdî gibi). Çin kaynakları da bölgenin dinî durumu hakkında bilgi verir. Tarihler kesin değil, yaklaşıktır. Konuya yaklaşırken ideolojik yorumlardan uzak durmak, kaynakları karşılaştırmak gerekir.

Sonraki bölümler

Uygur tarihinin siyasi yönünü Uygurlar Tarihi, toplumsal ve dinî yaşamı Uygurlarda Dinî Gelenekler, âlimleri Uygurlar Arasından Yetişen Âlimler ve bugünkü durumu Uygurlar Günümüzde yazılarında bulabilirsiniz.

Turfan Uygurlarında dinî dönüşümün ayrıntıları

Turfan vahası, İpek Yolu’nun kuzey kolunda bulunduğundan bölgede Budist manastırlar, Mani ve Nesturî kiliseler yüzyıllarca varlığını sürdürdü. Bergama-Beşbalık çevresinden çıkarılan el yazmaları, Uygurların farklı dinî metinleri kendi dillerine çevirdiğini gösterir. Bu çeviri geleneği, Uygurların dinî değişime karşı açık bir ilmî ortam oluşturduğunu düşündürür. İslam’a geçiş sırasında bu birikimin bir kısmı terk edilmiş, bir kısmı ise yeni dinî dil içinde yaşamaya devam etmiştir.

Uygur harfleriyle yazılmış İslamî metinler de bu geçişi gösterir. Kutadgu Bilig’in Herat nüshası Uygur harfleriyle yazılmıştır; bu, İslamî içeriğin eski Uygur yazı geleneğiyle aktarıldığını belgeler. Dolayısıyla Uygurların ihtidası, kültürel birikimin tamamen yok edilmesi değil, dönüşmesi ve yeni bir din içinde yeniden yorumlanması şeklinde okunabilir.

Gaza anlatıları ve menkıbeler

Hotan ve çevresinde İslam’ın yayılışı, halk arasında “İmam Asım”, “İmam Cafer-i Sadık” ve “Aksu Şehitleri” gibi menkıbelerle anlatılır. Bu hikâyelerde Müslüman gazilerin Budist krallıkla mücadelesi ve şehit düşmeleri işlenir. Mezarları ziyaret merkezi (mazar) hâline gelir. Bu anlatıların tarihî çekirdeği ile menkıbevî kısımlarını ayırmak zordur; arkeolojik ve dönemsel kaynaklar sınırlı bilgi verir. Ancak bu anlatılar, halkın dinî hafızasının oluşumunda çok önemli rol oynamıştır.

Çin kaynakları ve Müslüman seyyahların notları, 10.-11. yüzyıllarda Kaşgar ve Hotan’da Müslüman cemaatlerin ve Budistlerin birlikte yaşadığını yansıtır. Dolayısıyla ihtida, bir günde olmuş değil, birkaç kuşağa yayılan bir dönüşümdür.

Dil ve yazı üzerindeki sonuçlar

İslam’a geçiş Uygurların yazı sistemini de etkiledi. Eski Uygur alfabesi (Soğd kökenli) yerini zamanla Arap harflerine bıraktı; bu geçiş Karahanlı ve Çağatay döneminde tamamlandı. Arapça ve Farsça kelimeler Uygurcaya girdi, ancak dilin temel yapısı Türkçe olarak sürdü. Dinî terimlerin Uygurca karşılıkları (örneğin “namaz” yerine yer yer kullanılan eski karşılıklar) zamanla geriledi. Bu dil dönüşümü, ihtidanın kalıcı kültürel sonuçlarından biri olarak değerlendirilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Uygurlar ne zaman Müslüman oldu?

Süreç 10. yüzyılda Kaşgar’da başlayıp 16. yüzyılda Hami’ye kadar uzayan uzun bir dönemi kapsar.

Uygurlar İslam’dan önce hangi dinlere mensuptu?

Şamanizm, Maniheizm, Budizm ve Nesturî Hristiyanlık gibi çeşitli inançlar görülür.

Hotan ne zaman Müslüman oldu?

Karahanlıların yaklaşık 1006’da Hotan’ı almasıyla Müslüman yönetime geçti.

Hocalar kimlerdir?

16.-17. yüzyılda Kaşgarya’da siyasi ve dinî nüfuz kazanan Nakşibendî şeyhleri ve soyundan gelenlerdir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 7 Ekim 2026 · Kaynaklar: Kâşgarlı Mahmud, Dîvânü Lugāti't-Türk; Mirza Haydar Dughlat, Târîh-i Reşîdî; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Uygurlar" ve "Karahanlılar" maddeleri

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →