Suriye Türkmenleri İslam’la Nasıl Tanıştı? Tarihî Süreç ve Kaynaklar

Suriye Türkmenleri, Suriye’nin kuzey ve orta kesimlerinde Halep, Humus, Hama, Lazkiye, Şam ve Rakka çevresinde yaşayan Türk kökenli Müslüman topluluktur. Bölgede Türk varlığı Abbâsî dönemine uzanır; kalıcı Türkmen yerleşimi ise 11. yüzyılda Selçuklu ilerleyişiyle başlamıştır. İslam’a girişleri Suriye’ye gelmeden önce Orta Asya’da gerçekleşmiş, Suriye’de ise Müslüman toplum içinde yerleşmişlerdir.

Suriye’de ilk Türk unsurlar

Abbâsî halifeleri, 9. yüzyılda Türk komutanları ve askerleri Suriye ve Mısır’a vali olarak gönderdi. Ahmed b. Tolun (868’de Mısır valisi; Tolunoğulları Devleti kurucusu, ölümü 884) ve İhşidîler (935-969), Suriye’yi de yöneten Türk kökenli hanedanlardır. Bu dönemde Suriye’ye Türk askerleri ve aileleri yerleşti. Ancak bunlar sayıca azdı ve zamanla Arap toplumuna karıştı.

Selçuklu fetihleri

11. yüzyılın ikinci yarısında Selçuklu komutanı Atsız b. Uvak 1071’de Filistin’e ve Şam’a girdi; Kudüs 1071-1073’te Türkmen hâkimiyetine geçti. 1079’da Sultan Melikşah’ın kardeşi Tutuş, Şam’ı alarak Suriye Selçuklu Devleti’ni kurdu. Tutuş, 1086’da Halep’i de aldı. Bu dönemde Türkmen boyları Suriye’nin kuzeyine ve Halep çevresine yerleşti. Bu, Suriye Türkmenlerinin kalıcı tarihinin başlangıcı olarak kabul edilir. Selçuklu bağlamı için Selçuklu Türkleri Tarihi yazısına bakılabilir.

Atabeyler ve Haçlı dönemi

Tutuş’un ölümünden sonra (1095) Suriye Selçuklu devleti parçalandı; oğulları Rıdvan (Halep) ve Dukak (Şam) arasında paylaşıldı. Atabey Tuğtekin (Şam), Zengi (Musul-Halep, 1128’den itibaren) ve oğlu Nureddin Mahmud Zengi (1146-1174) Haçlılara karşı direnişin merkezi oldu. Nureddin Zengi, Halep’te medreseler, hastaneler ve camiler yaptırarak “adalet ve cihad” örneği hükümdar olarak anılır. Türkmen boyları bu hanedanların ordularının temelini oluşturdu.

Eyyûbîler, Memlûkler ve Osmanlı

Eyyûbîler (Selahaddin, Kürt), Memlûkler (Türk-Çerkes kökenli) ve 1516’dan sonra Osmanlı Suriye’yi yönetti. Mercidabık Savaşı’nda (1516) Yavuz Sultan Selim, Memlûk ordusunu yenerek Suriye’yi Osmanlı topraklarına kattı. Osmanlı döneminde Halep, Şam ve Trablusşam eyaletleri kuruldu. Türkmen aşiretleri (Bozulus, Yeni İl Türkmenleri) Halep, Maraş ve Antep çevresinde iskân edildi. Osmanlı yönetimi Türkmenlere sınır güvenliği görevi verdi. Suriye’nin kuzeyinde Türkmen köyleri bu iskân politikasının ürünüdür.

Müslüman kimlik ve mezhep

Suriye Türkmenleri büyük çoğunlukla Sünni-Hanefî mezhebindendir. Osmanlı hâkimiyeti sırasında Hanefî mezhep resmî mezhepti. Halep ve Şam’da Hanefî medreseleri kurulmuş, Türkmen çocukları bu medreselerde eğitim görmüştür. Tasavvuf alanında Mevlevilik, Nakşibendilik ve Kadirilik yaygındı. Halep Mevlevihanesi (Türk-Mevlevi geleneğinin Suriye’deki merkezi) önemli bir kültür mekânıydı.

Kaynak notu

Suriye Türkmenlerinin kökeni ve iskân tarihine ilişkin başlıca kaynaklar İbnü’l-Esîr ve İbnü’l-Adîm gibi Arap tarihçiler ile Osmanlı tahrir defterleridir. Bu kaynaklar zaman zaman “Türkmen” adını geniş anlamda kullanır. Bu nedenle bugünkü Türkmen topluluklarının tüm ata soylarını doğrudan Selçuklu çağına bağlamak yerine, farklı dalgaların birikimi olarak görmek daha doğrudur.

Devamı

Tarihî süreç için Suriye Türkmenleri Tarihi, kültür için Suriye Türkmenlerinde Dinî Kültür, şahsiyetler için Suriye Türkmenleri Âlimleri ve bugün için Suriye Türkmenleri Bugün yazılarına bakabilirsiniz. Komşu Irak Türkmenleri için Irak Türkmenleri İslam’la Nasıl Tanıştı? yazısı okunabilir.

Halep Türkmenleri ve Osmanlı iskânı

Osmanlı döneminde Halep çevresindeki Türkmen aşiretleri üç ana grupta toplanırdı: Bozulus Türkmenleri, Yeni İl Türkmenleri ve Halep Türkmenleri. Bunlar yarı göçebe hayatı sürdürür, kışları Halep ovalarında ve Fırat vadisinde, yazları Toros eteklerinde geçirirdi. 17.-18. yüzyıllarda Osmanlı yönetimi aşiretleri yerleşik hayata geçirmek için iskân politikaları uyguladı. Bu politikaların bir kısmı zorlama, bir kısmı teşvikle yürütüldü. Rakka’ya yapılan sürgün iskânı (1691 civarı) Türkmen aşiretleri üzerinde ağır etkiler bıraktı. Böylece Suriye’nin kuzeyinde bugünkü Türkmen köylerinin temeli atıldı.

Halep’in Hanefî-Osmanlı kültürü, Türkmenlerin şehirle kaynaşmasını kolaylaştırdı. Türkmen tüccarlar Halep çarşılarında ticaret yaptı; kimi aileler şehir eşrafı arasına girdi. Dil bakımından Halep Türkçesi Arapça ile etkileşim içine girdi; bu iki dilli yapı Suriye Türkmenlerinin özelliğidir.

Tekke ve camiler

Halep ve çevresinde Türkmenlerin yaptırdığı cami ve mescitler zamanla köy merkezi hâline geldi. Köy imamları nikâh, cenaze ve çocuk eğitimini yürütürdü. Türkmen köylerinde “Türkmen Mescidi” olarak anılan yapılar vardır. Halk dindarlığında türbe ziyareti, mevlit ve Kur’an hatmi gelenekleri yaşanırdı. Bu mekânlar Türkmen İslamı’nın günlük ifadesiydi.

Sonuç değerlendirmesi

Suriye Türkmenlerinin İslam’la ilişkisi, bölgeye gelişlerinden önce Orta Asya’da kazandıkları Müslüman kimliğin Suriye’de Arap ve Osmanlı kültürleriyle birleşmesi biçiminde okunabilir. Bu nedenle onların dinî hayatı, Sünni-Hanefî Türk geleneğinin Arap şehir kültürüyle yan yana ve iç içe yaşandığı bir örnektir. Bu örnek, İslam dünyasında etnik ve kültürel çeşitliliğin ortak inanç etrafında nasıl bir arada yaşadığını gösterir. Tarihçiler için Suriye Türkmenleri hâlâ yeterince araştırılmamış bir alandır ve yeni çalışmalara ihtiyaç duyulmaktadır.

Sıkça Sorulan Sorular

Suriye’de Selçuklu devleti kim kurdu?

1079’da Melikşah’ın kardeşi Tutuş, Şam’ı alarak kurdu.

Nureddin Zengi kimdir?

12. yüzyılda Halep ve Şam’ı yöneten, Haçlılara karşı direnişiyle bilinen Türk atabeydir (1118-1174).

Suriye ne zaman Osmanlı oldu?

1516 Mercidabık Savaşı sonrasında.

Suriye Türkmenleri hangi mezheptendir?

Büyük çoğunluğu Sünni-Hanefî’dir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 8 Ekim 2026 · Kaynaklar: İbnü'l-Esîr, el-Kâmil fi't-Târîh; İbnü'l-Adîm, Zübdetü'l-Haleb; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Suriye" ve "Türkmenler" maddeleri

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →