Büyük Şafii Âlimleri: Gazzâlî, Râfiî ve Diğerleri

Şâfiî mezhebi, yüzyıllar boyunca Mâverdî, Şîrâzî, Cüveynî, Gazzâlî, İzz b. Abdisselâm, Râfiî, Nevevî ve İbn Hacer gibi büyük âlimlerle gelişmiştir. Bu isimler fıkıh, usul, hadis ve kelam alanlarında eserler vererek mezhebin tercih ve fetva sistemini şekillendirmiş, İslam ilim tarihine katkıda bulunmuştur.

Mâverdî ve Şîrâzî

Ali b. Muhammed el-Mâverdî (364-450/974-1058), Bağdat’ta yaşamış bir Şâfiî fakihi ve siyaset teorisyenidir. el-Hâvi’l-Kebîr adlı geniş fıkıh eseri ve el-Ahkâmü’s-Sultâniyye adlı devlet hukuku kitabı bilinir. Ebû İshâk eş-Şîrâzî (393-476/1003-1083) ise Nizâmiyye Medresesi’nin ilk müderrislerindendir; el-Mühezzeb ve et-Tenbîh adlı fıkıh metinleriyle Şâfiî eğitim literatürüne temel oluşturmuştur. Nevevî’nin el-Mecmû’u, Şîrâzî’nin Mühezzeb’ine yazılmış bir şerhtir. Bu iki isim, Şâfiî mezhebinin Abbasi hilafeti ve Selçuklu medrese sistemiyle ilişkisini temsil eder.

Cüveynî ve Gazzâlî

Abdülmelik el-Cüveynî (419-478/1028-1085), “İmâmü’l-Haremeyn” lakabıyla anılır; Mekke ve Medine’de bir süre ders verdi. Nihâyetü’l-Metlab adlı Şâfiî fıkhı şerhi ve el-Burhân adlı usul eseri meşhurdur. Öğrencisi Muhammed el-Gazzâlî (450-505/1058-1111), fıkıh, kelam, felsefe ve tasavvufta öne çıkan bir âlimdir. Fıkıhta el-Basît, el-Vasît ve el-Veciz gibi eserler yazdı; usulde el-Müstasfâ, ahlak ve tasavvufta İhyâ’u Ulûmi’d-Dîn eserleriyle tanınır. Gazzâlî’nin fıkıh eserleri, Râfiî ve Nevevî tarafından şerh edilmiş ve mezhebin ana kaynakları arasında yer almıştır. Aynı zamanda Gazzâlî Nizâmiyye Medresesi’nde ders verdi ve Bâtınîlere karşı eserler yazdı; bu konu İsmâilîlikte bâtınî te’vil anlayışı yazısında da geçer. Gazzâlî’nin mücedid olarak anılması için Mücedid hadisi yazısı okunabilir.

İzz b. Abdisselâm

İzz b. Abdisselâm (577-660/1181-1262), “Sultânü’l-Ulemâ” lakabıyla anılan Şam ve Mısır’da yaşamış bir Şâfiî fakihidir. Kavâ’idü’l-Ahkâm fî Mesâlihi’l-Enâm adlı eseri, fıkıh kaideleri ve makâsıd konusunda öncü bir kitap sayılır. Eserde şeriatın hükümlerinin insanların maslahatını gözettiği, bu maslahatların kaideler hâlinde düzenlenebileceği anlatılır. Memlük yönetimi karşısında hakkı söyleme cesaretiyle de bilinir; Moğol tehdidine karşı halkı cihada çağırdığı ve Memlük emirlerinin köle statüsüne ilişkin ünlü fetvasını verdiği anlatılır (olayın ayrıntıları kaynaklarda farklı aktarılır). Maslahat ve makâsıd yaklaşımının sonraki gelişimi için Maslahat ve Makâsıdü’ş-Şerîa yazısı okunabilir.

Râfiî ve Nevevî: şeyhân

Abdülkerîm er-Râfiî (555-623/1160-1226), Gazzâlî’nin el-Vecîz’ine yazdığı Fethu’l-Azîz (eş-Şerhu’l-Kebîr) adlı eseriyle tanınır. Nevevî ise (631-676/1233-1277) Râfiî’nin eserini Ravdatü’t-Tâlibîn adıyla özetleyip tahkik etmiş ve Minhâcü’t-Tâlibîn’i yazmıştır. İkisinin birlikte “şeyhân” (iki şeyh) olarak anılması, Şâfiî mezhebinde fetva ve tercih için en güvenilir otorite olmalarındandır. Nevevî için ayrı İmam Nevevî ve Şâfiî mezhebindeki yeri yazısı bulunur; mezhepte mutemet görüş konusu için Şâfiî mezhebinde mutemet görüş ve tercih yazısına bakılabilir.

Sonraki dönem: Subkî, İbn Hacer ve Remlî

Takıyyüddin es-Subkî (683-756/1284-1355) ve oğlu Tâcüddin es-Subkî, Şam ve Mısır’da Şâfiî fıkhı, usulü ve tabakât literatürüne katkı yaptı. İbn Hacer el-Heytemî (909-974/1503-1567) Mekke’de yaşadı; Tuhfetü’l-Muhtâc adlı Minhâc şerhi, Yemen, Hicaz ve Güneydoğu Asya’da Şâfiî fetvasının temel kaynaklarından biri oldu. Şemseddin er-Remlî (919-1004/1513-1596) ise Mısır’da Nihâyetü’l-Muhtâc ile benzer bir eser yazdı. İbn Hacer ile Remlî’nin görüş farklarından, mezhepte “İbn Hacer’e göre”, “Remlî’ye göre” tercih gelenekleri doğdu. Hadis alanında ise İbn Hacer el-Askalânî (773-852/1372-1449) Fethu’l-Bârî adlı Buhârî şerhiyle tanınır; Süyûtî (849-911/1445-1505) de Şâfiî çevrede yetişmiş çok yönlü bir âlimdir.

Şâfiî âlimlerin ortak özellikleri

Şâfiî âlimler genellikle hadis, fıkıh, usul ve kelamda birlikte yetkin olmuş, Eş’arî akaid çizgisini benimsemiş ve medrese eğitiminde önemli rol oynamıştır. Mezhebin geniş yayılma alanı, bu âlimlerin eserlerinin farklı coğrafyalarda okunmasına yol açmıştır. Mezhebin usulü ve yayılışı için Şâfiî mezhebi yazısı okunabilir. Diğer mezheplerin büyükleri için Büyük Hanefî âlimleri yazısına bakılabilir.

Şâfiî âlimlerin eser türleri

Şâfiî âlimler fıkıh metinleri, şerhler, haşiyeler, fetva toplamaları ve tabakât kitapları yazmıştır. Mezhebin zengin eser silsilesi şöyle özetlenebilir: Müzenî’nin Muhtasar’ı, Şîrâzî’nin Mühezzeb’i, Gazzâlî’nin Vecîz’i, Râfiî’nin Fethu’l-Azîz’i, Nevevî’nin Minhâc’ı, İbn Hacer’in Tuhfe’si ve Remlî’nin Nihâye’si. Her eser bir öncekinin tahkiki, özeti veya şerhi olarak ilerler. Bu zincir, mezhebin sürekliliğini ve ilmî birikimini gösterir.

Tabakât türünde Subkî’nin Tabakātü’ş-Şâfi’iyyeti’l-Kübrâ’sı, Şâfiî âlimlerin biyografisini kapsamlı biçimde verir. Böylece mezhebin tarihi hem fıkhî hem biyografik açıdan kayıt altına alınmıştır.

Şâfiî çizginin Eş’arî akaidle ilişkisi

Şâfiî mezhebi tarihsel olarak Eş’arî akaidiyle birlikte yaşamıştır. Cüveynî, Gazzâlî ve Râzî gibi âlimler Eş’arî kelamına önemli katkı sağlamıştır. Bu nedenle Şâfiî-Eş’arî ikilisi, Hanefî-Mâtürîdî ikilisi gibi, İslam dünyasında yaygın bir fıkıh-akaid birlikteliği oluşturmuştur. Fıkhî mezhep ile itikadî mezhep arasındaki bu ilişki, mezhep tanımını doğru yapmak için önemlidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Şâfiî mezhebinin en büyük âlimleri kimlerdir?

Mâverdî, Şîrâzî, İmâmü’l-Haremeyn Cüveynî, Gazzâlî, İzz b. Abdisselâm, Râfiî, Nevevî, Subkî ve İbn Hacer el-Heytemî gibi isimler sayılabilir.

Gazzâlî’nin fıkıh eserleri nelerdir?

el-Basît, el-Vasît, el-Veciz ve el-Hulâsa gibi Şâfiî fıkhı eserleri yazmıştır. Fıkıh usulünde ise el-Müstasfâ’sı meşhurdur.

Râfiî ve Nevevî neden “şeyhân” olarak anılır?

Şâfiî mezhebinde fetva ve tercih konusunda iki en güvenilir otoritedir. Bu ikilinin ittifak ettiği görüş mezhepte mutemet kabul edilir.

İzz b. Abdisselâm hangi alanda öne çıkar?

Fıkıh kaideleri ve makâsıd konusunda eserler vermesi, hakkı söylemekten çekinmemesi ve Memlük döneminde Moğol tehdidine karşı halkı cihada çağırmasıyla tanınır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 13 Ekim 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Gazzâlî", "Cüveynî", "Râfiî" ve "İzz b. Abdisselâm" maddeleri; Subkî, Tabakātü'ş-Şâfi'iyyeti'l-Kübrâ; Gazzâlî, el-Vasît ve İhyâ'u Ulûmi'd-Dîn; Râfiî, Fethu'l-Azîz

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →