Kaybolan Mezhepler: Zahirilik, Evzâî ve Taberî Mezhebi

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Mezheplerin çokluğu ve sönme süreci
Evzâî mezhebi
Leys b. Sa'd ve Süfyân es-Sevrî

Dört mezhebin dışında, Evzâî, Leys b. Sa’d, Süfyân es-Sevrî, İshâk b. Râhûye, İbn Cerîr et-Taberî ve Dâvûd ez-Zâhirî gibi imamların kurduğu fıkıh ekolleri de vardı. Bu mezhepler öğrenci, eser ve kurumsal destek yetersizliği gibi sebeplerle zamanla sönmüş, görüşleri ise karşılaştırmalı fıkıh kitaplarında yaşamıştır.

Mezheplerin çokluğu ve sönme süreci

Hicri II. ve III. yüzyıllarda çok sayıda müctehid fakih vardı. Bunların çoğu kendi usul ve fıkıh anlayışını geliştirdi, ancak öğrencilerinin ve eserlerinin devamlılığı herkes için aynı değildi. Devlet desteği, kadıların atanması, medreselerin kurulması ve eser yazımı mezhepleşmeyi güçlendirdi. Dört mezhebin öğrencileri çok sayıda eser yazarak mezhebi sistemleştirdi; öteki ekollerin takipçisi azaldı veya başka mezheplere katıldı. Bu süreç Neden dört mezhep var? yazısında ana çizgileriyle anlatılmıştır.

Evzâî mezhebi

Abdurrahmân b. Amr el-Evzâî (ö. 157/774), Şam ve Endülüs çevresinde etkili olmuş bir fakihtir. Beyrut’ta yaşadı ve fıkhı Şam halkının uygulamasına ve hadise dayanıyordu. Siyer ve savaş hukuku konusunda görüşleri önemlidir; Ebû Yûsuf’un Evzâî’ye reddiye yazması bu konudaki tartışmayı gösterir. Evzâî mezhebi Şam ve Endülüs’te bir süre yaygın oldu; Endülüs’te Mâlikî mezhebi ağırlık kazanınca ve Şam’da Şâfiî mezhebi yayılınca zamanla sönmüştür.

Leys b. Sa’d ve Süfyân es-Sevrî

Leys b. Sa’d (ö. 175/791) Mısır’ın en büyük fakihlerindendir; zengin ve cömert bir âlimdi. Şâfiî, “Leys, Mâlik’ten daha fakihti, ancak öğrencileri onun mezhebini yaymadı” mealinde bir değerlendirme yapmıştır (ifade kaynaklara göre değişir). Süfyân es-Sevrî (ö. 161/778) Kûfe’nin büyük hadis ve fıkıh âlimidir; hadis ve zühd yönüyle bilinir. Mezhepleri öğrencilerinin azlığı nedeniyle sönmüştür. Onların fıkhı Leys b. Sa’d ve Süfyân es-Sevrî’nin fıkhı yazısında daha ayrıntılı ele alınır.

Taberî mezhebi

İbn Cerîr et-Taberî (224-310/839-923), Câmiu’l-Beyân adlı tefsiri ve Târîhu’r-Rusül ve’l-Mülûk adlı tarihiyle tanınan büyük bir âlimdir. Aynı zamanda müstakil bir fıkıh mezhebi geliştirmiş ve “Cerîriyye” adıyla anılmıştır. Hanbelîlerle yaşadığı tartışmalar, Bağdat’ta bazı olaylara yol açmıştır. Fıkıh görüşleri Kitâbü Ahkâmi Şerâi’i’l-İslâm gibi eserlerde yer alsa da bu eser günümüze tam ulaşmamıştır. Mezhep, yeterli öğrenci yetiştiremediği için sönmüştür. Tefsir ve tarih alanındaki katkıları ise kalıcı olmuştur.

Zâhirî mezhebi

Dâvûd b. Alî ez-Zâhirî (ö. 270/884), nassların zâhirî anlamına bağlı kalmayı, kıyası, istihsanı ve re’yi reddetmeyi esas aldı. Endülüs’te İbn Hazm (ö. 456/1064), mezhebi sistemleştirdi ve el-Muhallâ ve el-İhkâm gibi eserleriyle güçlü bir temsilcisi oldu. Zâhirîlik, kıyası reddetmesi, icmâyı sadece sahabe icmâıyla sınırlaması gibi usul özellikleriyle öne çıkar. Mezhep zaman zaman Endülüs ve Kuzey Afrika’da güçlendi, ama kurumsal destek bulamadı. İbn Hazm hakkında ayrıntı için İbn Hazm ve Zâhirî mezhebi yazısı okunabilir.

Bu mezheplerin mirası

Kaybolan mezhepler tamamen ortadan kalkmamıştır. Karşılaştırmalı fıkıh kitaplarında (İbn Kudâme’nin el-Muğnî’si, İbn Rüşd’ün Bidâyetü’l-Müctehid’i gibi) bu mezheplerin görüşleri de aktarılır. Modern dönemde bazı fıkıh akademileri, ictihad yaparken dört mezhebin dışındaki görüşlere de başvurur. Ayrıca bu ekollerin varlığı, İslam hukukunun başlangıçta daha çok sesli olduğunu gösterir. Bu çeşitlilik, İctihad kapısı kapandı mı? tartışmasında da değerlendirilir. İbn Kudâme’nin karşılaştırmalı yöntemi için İbn Kudâme ve el-Muğnî yazısına bakılabilir.

Neden bazı mezhepler yaşadı, bazıları yaşamadı?

Tarihçiler mezheplerin yaşamasında dört etkeni sayar: güçlü öğrenci halkası, yazılı eserlerin devamlılığı, devlet ve kadılık desteği ve toplumsal kabul. Dört mezhep bu şartları büyük ölçüde sağladı. İbn Hazm gibi büyük âlimler ise eser bıraktığı hâlde kurumsal destek bulamadı. Taberî’nin mezhebinde ise öğrenci sayısı az kaldı. Bu bakımdan bir mezhebin yaşaması, yalnızca ilmî gücüne değil, tarihî koşullara da bağlıdır.

Şunu da belirtmek gerekir: bir mezhebin sönmüş olması, görüşlerinin yanlış olduğu anlamına gelmez. Pek çok hüküm, başka mezhepler tarafından benimsenmiş veya çağdaş fıkıh kararlarında yeniden gündeme gelmiştir.

Öğrenme ve araştırma önerileri

Bu mezhepleri öğrenmek isteyen okur, karşılaştırmalı fıkıh eserlerine ve akademik İslam hukuku tarihi çalışmalarına başvurabilir. Özellikle TDV İslâm Ansiklopedisi’ndeki ilgili maddeler güvenilir bir başlangıç noktasıdır. Böylece bugünkü dört mezhebin bir “tek doğru” olmadığı, fakat tarihte ayakta kalan ve geniş toplumlarca kabul gören ictihad ekolleri olduğu daha iyi anlaşılır.

Sıkça Sorulan Sorular

Hangi mezhepler zamanla ortadan kalktı?

Evzâî, Leys b. Sa’d, Süfyân es-Sevrî, İshâk b. Râhûye, Taberî ve Dâvûd ez-Zâhirî mezhepleri gibi birçok ekol zamanla takipçisini kaybetti veya diğer mezheplere karıştı.

Zâhirîlik nedir?

Dâvûd ez-Zâhirî (ö. 270/884) tarafından kurulan, nassların zâhirî (lafzî) anlamına bağlı kalan, kıyas ve re’yi reddeden bir fıkıh mezhebidir. İbn Hazm en tanınmış temsilcisidir.

Taberî mezhebi neden sönmüştür?

Büyük müfessir ve tarihçi İbn Cerîr et-Taberî’nin (ö. 310/923) mezhebi, öğrencilerinin azlığı ve diğer mezheplerin güçlü kurumsal desteği nedeniyle yaygınlaşamamıştır.

Bu mezheplerin fikirleri tamamen mi yok oldu?

Hayır. Görüşleri fıkıh kitaplarında karşılaştırmalı olarak aktarılır, bazı hükümler başka mezhepler tarafından benimsenmiş ve çağdaş ictihadda yeniden değerlendirilmiştir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 15 Eylül 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Zâhirîlik", "Evzâî" ve "Taberî" maddeleri; Taberî, Târîh ve Câmiu'l-Beyân; İbn Hazm, el-Muhallâ; Muhammed Hudarî Bey, Tarîhu't-Teşrîi'l-İslâmî

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →