Çevre Kirliliği ve İsraf İslam’a Göre: Dinî Sorumluluk

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Yeryüzü bir emanettir
Fesat yasağı
İsraf yasağı

İslam’a göre çevreyi kirletmek ve kaynakları israf etmek yasaktır; çünkü yeryüzü Allah’ın insana emanetidir ve fesat çıkarmak ayetlerde açıkça kınanmıştır. Her Müslüman çevrenin korunması ve israfın önlenmesinden sorumludur.

Yeryüzü bir emanettir

Kur’an-ı Kerim, insanı yeryüzünün halifesi olarak tanıtır (Bakara Suresi, 2/30). Halifelik, sahiplenmek değil, emaneti gözetmek ve korumak anlamına gelir. Hadiste “Dünya tatlı ve yeşildir; Allah sizi orada halife kılmıştır, nasıl davranacağınıza bakmaktadır” buyrulur (Müslim, Zikir). Bu bilinç, doğal kaynakları mutlak tüketilecek bir mal olarak değil, gelecek nesillerle paylaşılan bir emanet olarak görmeyi gerektirir. İnsanın sorumluluğu, çevreyle ilişkisinde ahlaki bir boyut kazanır.

Fesat yasağı

Rûm Suresi’nde “İnsanların kendi elleriyle yaptıkları yüzünden karada ve denizde fesat (bozulma) ortaya çıktı” buyrulur (30/41). A’râf Suresi’nde ise “Islah edildikten sonra yeryüzünde fesat çıkarmayın” (7/56) emri yer alır. Çevre kirliliği; hava, su ve toprağı bozmak, orman ve canlı türlerini yok etmek, atıkları ihmalle bırakmak gibi pek çok biçimde bu fesat kavramına girer. Âlimler, fesadın yalnızca ahlaki değil, maddi bozulmaları da kapsadığını belirtir. Dolayısıyla çevreyi koruma, ibadetin, ahlakın ve toplumsal sorumluluğun bir parçasıdır.

İsraf yasağı

Kur’an’da “Yiyin için fakat israf etmeyin; çünkü Allah israf edenleri sevmez” buyrulur (A’râf Suresi, 7/31). İsrâ Suresi’nde de savurganların şeytanların kardeşleri olduğu bildirilir (17/26-27). İsraf yalnızca para harcamak değil, yiyecek, su, enerji ve eşya gibi her türlü nimeti gereksiz yere tüketmek anlamına gelir. Gıda israfı özellikle önemlidir: Dünyada ve Türkiye’de üretilen gıdanın önemli bir bölümü tüketilmeden çöpe gitmektedir. Ramazan sofralarında artan yemek ve bayram alışverişlerindeki aşırı tüketim, israfın görünür örnekleridir. Oysa sofradan düşen lokmayı almak ve tabağı silmek Peygamberimiz’in sünnetindendir (Müslim, Eşribe).

Çevreye eziyet verenin giderilmesi

Hadiste imanın yetmiş küsur şubesi olduğu, en üstününün “lâ ilâhe illallah”, en aşağısının ise yoldan eziyet veren şeyi gidermek olduğu bildirilir (Müslim, Îmân). Çöp, cam kırığı veya tehlikeli atığı yoldan kaldırmak imanın bir şubesi sayılır. Bu rivayet, günlük çevre temizliğini ibadetin parçası yapar. Yerlere çöp atmak, kamusal alanı kirletmek, yeşil alanları tahrip etmek bu ilkeye aykırıdır. Sahil ve doğa gezilerinde bırakılan atıkların, hayvanlara ve diğer insanlara zarar vermesi ise ayrıca vebal doğurur.

Fidan dikmek ve yeşil alan

Peygamberimiz, “Kıyamet kopmak üzereyken birinizin elinde bir fidan olsa, kıyamet kopmadan onu dikebilirse diksin” buyurmuştur (Ahmed b. Hanbel, Müsned; Buhârî, Edebü’l-Müfred). Bu söz, gelecek umudu ve çalışkanlığı vurgular. Bir ağaç dikmek ve bundan insan ya da hayvan faydalandığında sadaka sevabı kazanılacağı da bildirilir (Buhârî, Hars; Müslim, Müsâkât). Bu nedenle ağaç dikme kampanyaları, orman koruma ve şehirlerde yeşil alan oluşturma faaliyetleri dinen teşvik edilir.

Bireysel ve toplumsal tedbirler

Enerji ve suyu tasarruflu kullanmak,
Gıda israfını azaltmak, yemekleri planlayarak almak ve artanı değerlendirmek,
Plastik tüketimini azaltmak, çöpü ayrıştırmak ve geri dönüşüme katılmak,
Toplu taşıma, yürüyüş ve bisiklet gibi çevre dostu ulaşımı tercih etmek,
Camilerde ve bayram etkinliklerinde israfı azaltacak uygulamalar yapmak,
Kamusal alanı temiz tutmak ve çevre kirletenleri nazikçe uyarmak.

Türkiye’de başlatılan “Sıfır Atık” gibi kamu programları, israfı azaltma ve geri dönüşümü yaygınlaştırma yönünde adımlardır. Dinî kurumların da bu hassasiyeti vaazlarda ve eğitim faaliyetlerinde işlemesi önemlidir.

Bağlantılı konular

İklim krizi için iklim değişikliği, su tasarrufu için su israfı, atıkların değerlendirilmesi için geri dönüşüm, gıda ve üretim için GDO’lu gıdalar ve laboratuvarda üretilen et yazıları incelenebilir.

Hima geleneği: korunan alanlar

İslam tarihinde “hima” adı verilen koruma alanları vardı. Bu bölgelerde otlatma ve ağaç kesimi sınırlandırılır, böylece doğal kaynakların sürdürülebilirliği sağlanırdı. Peygamberimiz Medine çevresinde belirli alanları koruma altına almış, Hz. Ömer döneminde de bu uygulama devam etmiştir. Benzer biçimde, “harem” bölgelerinde ağaç kesmek ve av yapmak yasaklanmıştır (Buhârî, Hac). Bu uygulamalar, modern milli parklar ve koruma alanlarının tarihî karşılığı olarak görülebilir.

Su kaynaklarını kirletmek de erken dönem hadislerinde kınanır: Durgun suya bevletmek yasaklanmış, yolun ortasında ve gölgelik yerlerde ihtiyaç gidermek kötülenmiştir (Müslim, Tahâret). Bunlar, kamusal alanların ve doğal kaynakların temiz tutulması için konulmuş erken dönem hijyen ve çevre kurallarıdır. Çağdaş Müslümanlar için bu kurallar, sanayi atıklarını, kimyasalları ve plastiği doğaya bırakmak gibi yeni kirleticiler için de ilham verici bir ilke sağlar.

Kısacası çevreyi korumak, bir Müslüman için hem ibadet bilincinin hem de gelecek nesillere karşı sorumluluğun ifadesidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Çevreyi kirletmek günah mıdır?

Evet; fesat çıkarma ve emanete ihanet kapsamında değerlendirilir (Rûm Suresi, 30/41).

İsraf nedir?

Yiyecek, su, enerji ve mal gibi nimetleri gereksiz ve ölçüsüz biçimde tüketmektir (A’râf Suresi, 7/31).

Yoldaki çöpü kaldırmak sevap mıdır?

Evet; yoldan eziyet verici şeyi gidermek imanın bir şubesi olarak bildirilmiştir (Müslim, Îmân).

Ağaç dikmenin dinî değeri nedir?

Ağaçtan insan, hayvan veya kuşların yararlanması sadaka sevabı sayılır (Buhârî, Hars).

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 4 Ekim 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Çevre", "İsraf" ve "Halife" maddeleri; Rûm Suresi (30/41); A'râf Suresi (7/31, 7/56); İsrâ Suresi (17/26-27); Müslim, Îmân; Müslim, Zikir

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →