Ebü’l-Hasan el-Eş’arî’nin Hayatı ve Mezhebe Dönüşü
Ebü’l-Hasan el-Eş’arî kimdir? Mu’tezile’den ayrılışı, el-İbâne ve el-Lüma‘ eserleri ve Eş’arîliğin doğuşu tarihî ve akademik açıdan anlatılır.
- Hayatı
- Mezhebe dönüşü
- Temel eserleri
Ebü’l-Hasan el-Eş’arî (874-936 civarı), Basra doğumlu, Bağdat’ta vefat etmiş büyük bir kelam âlimidir. Uzun yıllar Mu’tezile mektebinde yetiştikten sonra Ehl-i Sünnet ve Hadis çizgisine yönelmiş, bu yönelişle Eş’arîlik ekolünün temelini atmıştır. Dönüşünün ayrıntıları kaynaklarda farklı anlatılır; bu yüzden rivayetler temkinle değerlendirilmelidir.
Hayatı
Eş’arî, Hz. Peygamber’in sahabisi Ebû Mûsâ el-Eş’arî’nin soyundan geldiği kabul edilen bir ailede doğdu. Basra’da, dönemin önde gelen Mu’tezile âlimi Ebû Ali el-Cübbâî’nin derslerinde yetişti. Yaklaşık kırk yaşına kadar bu çevrede kaldı ve Mu’tezile’yi savundu. Vefat tarihi için 935 ve 936 yılları arasında farklı kayıtlar vardır, bu nedenle “yaklaşık” ifadesi kullanılır.
Mezhebe dönüşü
Kaynaklarda anlatılan meşhur olay şöyledir: Eş’arî, Ramazan ayında Peygamberimizi rüyada görmüş ve ondan hadis ve sünnete sarılmasını öğütleyen sözler işitmiştir. Bunun ardından Basra Camii’nde minbere çıkarak Mu’tezile’den döndüğünü ilan etmiştir. Bu rivayet İbn Asâkir gibi sonraki kaynaklarda yer alır. Modern araştırmacılar rivayetin sembolik yönünü de vurgulamaktadır. Bununla birlikte ayrılışın daha çok entelektüel bir sürecin sonucu olduğu, özellikle Cübbâî ile yapılan tartışmaların (örneğin “üç kardeş meselesi”) bu süreci hızlandırdığı anlatılır. Bu tür hikâyelerin ayrıntıları konusunda temkinli olmak gerekir.
Temel eserleri
- Makālâtü’l-İslâmiyyîn: İslam fırkalarının görüşlerini aktaran erken dönem bir mezhepler tarihi eseridir.
- el-Lüma’: Kendi kelam sisteminin kısa bir özetidir.
- el-İbâne an Usûli’d-Diyâne: Hadis ehline yakın bir tavrı yansıtan eserdir; ancak eserin tamamının veya bazı bölümlerinin sonraki dönemde değiştirilip değiştirilmediği akademik literatürde tartışılır.
Eş’arî’nin temel görüşleri
Akıl ve nakil
Eş’arî, aklı kullanmayı reddetmez; ancak dinî hükümlerin ve ahirete dair bilgilerin vahiyle bilineceğini savunur. İyi ile kötünün tayininde de esas ölçüt şer’î delildir.
Sıfatlar
Allah’ın ilim, kudret, irade, hayat, kelam, semi’ ve basar gibi sıfatlarının zâtından ayrı gerçekler olmayıp zâta eklenmiş olarak da ele alınabileceğini ifade eder. Bu görüş, sıfatları inkâr eden Mu’tezile’ye karşı geliştirilmiştir.
Kulun fiilleri
Meşhur “kesb” nazariyesi, fiilleri Allah’ın yarattığını, kulun ise bu fiili “kesb” ettiğini, yani kendine yöneltip sorumluluk üstlendiğini belirtir. Konu kader tartışmalarında sıkça gündeme gelir. İlim ile cebir arasındaki fark için Allah’ın ilmi insanı zorlar mı yazısına, imtihan sorusu için de bu yazıya bakılabilir.
Ekolün yayılması
Eş’arîlik, Bâkıllânî, Cüveynî, Gazzâlî ve Fahreddin Râzî gibi isimlerle gelişti; Şâfiî ve Mâlikî mezheplerinin itikadî çerçevesi hâline geldi. Mâturîdîlik ile pek çok konuda ortak yön taşır, bazı ayrıntılarda ayrılır. Daha sonraki felsefi kelam evresinin zirve metinlerinden biri Şerhu’l-Mevâkıf‘tır.
Değerlendirme
Akademik çalışmalar Eş’arî’yi, hadis ehli ile kelamcılar arasında bir orta yol arayan bir âlim olarak yorumlar. Kimi araştırmacılar onun Ahmed b. Hanbel çizgisine yaklaşmasını vurgularken, kimileri Mu’tezile’den miras aldığı yöntemin devam ettiğini belirtir. Bu çeşitlilik, ekolün tarihi gelişimini anlamak için önemlidir.
Üç kardeş meselesi
Kaynaklarda Eş’arî ile hocası Cübbâî arasında geçtiği anlatılan bir tartışma sıkça aktarılır. Buna göre, üç kardeşten biri müminlik ve ibadet içinde ölmüş, biri günahkâr olarak ölmüş, biri küçükken ölmüştür. Eş’arî, Mu’tezile’nin “Allah için en salih olanı yapmak gereklidir” ilkesinin bu örnekte tutarsız sonuçlara götürdüğünü savunur. Küçük çocuğun ahiret durumu sorulduğunda, Cübbâî’nin cevapları karşısında Eş’arî yeni sorular yöneltir ve cevapsız kalındığı anlatılır. Bu hikâye, sonraki biyografi yazarlarınca aktarılmış olup ayrıntılarında farklılıklar vardır; tarihsel olarak olayın tam olarak nasıl geçtiği kesin değildir.
Eş’arî’nin yöntemi: Orta bir yol arayışı
Eş’arî, hadis ehlinin nassa bağlılığını ve kelamcıların akli delil kurma yöntemini birleştirmeye çalışmıştır. Hadis ehline göre kelam yöntemi bid’at sayılabilirken, Eş’arî bu yöntemi İslam akidesini savunmak için gerekli görür. Bu, ekolün en belirgin özelliğidir. Aynı zamanda ekol, Ahmed b. Hanbel’e saygıyı ve onun akide çizgisini kabul ettiğini ifade eder.
Sonraki yüzyıllarda etkisi
Eş’arîlik Selçuklu ve Eyyubî dönemlerinde Nizamiyye medreseleri vasıtasıyla yaygınlaştı. Nizâmülmülk’ün bu medreseleri Eş’arî-Şâfiî çizgiyi desteklemiştir. Kâdî Bâkıllânî, İmâmü’l-Haremeyn Cüveynî, Gazzâlî ve Fahreddin Râzî ekolün temel isimleridir. Bu geleneğin klasik eserleri arasında Gazzâlî’nin el-İktisâd fi’l-İ’tikād‘ı ve Cüveynî’nin el-İrşâd‘ı sayılır. Ekolün güçlü yönü sistemli olmasıdır; eleştirilen yönü ise bazı çağdaş araştırmacılarca felsefi tartışmalarda aşırı soyutluğa kaymasıdır.
Eş’arî’nin hayatı ve dönüşü konusunda kaynaklar, sonraki dönemin mezhep tartışmalarından etkilenmiş olabilir. Bu yüzden anlatımlar eleştirel biçimde değerlendirilmelidir.
İbâne’nin yeri ve tartışması
el-İbâne, Eş’arî’nin Ahmed b. Hanbel’in görüşlerine yakın durduğunu gösteren bir eser olarak okunur. Bazı araştırmacılar bunu Eş’arî’nin son dönem görüşü sayar, bazıları ise Lüma’ ile Makâlât’taki kelamî yöntemin devam ettiğini savunur. İki eser arasındaki farkın nasıl yorumlanacağı, Eş’arîliğin tarihi gelişimi açısından hâlâ tartışılan bir sorudur.
Sıkça Sorulan Sorular
Eş’arî neden Mu’tezile’den ayrıldı?
Kaynaklara göre Mu’tezile’nin bazı itikadî görüşlerini yetersiz bulduğu ve hocası Cübbâî ile tartışmaları sonrasında yaklaşık kırk yaşlarında ayrıldığı belirtilir.
Ayrılışı hakkında bilinen rivayet nedir?
Basra’da camide herkesin önünde Mu’tezile’den döndüğünü ilan ettiği, rüyanın etkili olduğu rivayet edilir; ayrıntılar kaynaklarda farklıdır.
Eş’arîlik nedir?
Ehl-i Sünnet içinde Mâturîdîlik ile birlikte iki büyük itikadî ekolden biri olan kelam anlayışıdır.
Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: · Kaynaklar: Eş’arî, Makālâtü’l-İslâmiyyîn; Eş’arî, el-Lüma‘; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Eş‘arî, Ebü’l-Hasan" ve "Eş‘ariyye" maddeleri; İbn Asâkir, Tebyînü Kizbi’l-Müfterî
İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular
80 sorunun tamamı →Bu içerik faydalı oldu mu?
Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.
Kaynakça
- Eş’arî, Makālâtü’l-İslâmiyyîn
- Eş’arî, el-Lüma‘
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Eş‘arî, Ebü’l-Hasan" ve "Eş‘ariyye" maddeleri
- İbn Asâkir, Tebyînü Kizbi’l-Müfterî
Genel kaynaklarımız için Kaynakça sayfasına bakınız. Fetva için: Diyanet İşleri Başkanlığı, Alo 190.