Ezher Camii ve Üniversitesi: Bin Yıllık İlim Merkezi

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Kuruluşu
Fâtımî dönemi ilim hayatı
Eyyûbîler ve Memlûkler

Ezher Camii, 970-972 yıllarında Fâtımî komutanı Cevher es-Sıkıllî tarafından Kahire’de yaptırılan ve zamanla dünyanın en eski ilim merkezlerinden birine dönüşen camidir. Adı muhtemelen Hz. Fâtıma’nın lakabı “ez-Zehrâ”dan gelir; Fâtımîler sonrasında Sünnî ilim merkezi haline geldi.

Kuruluşu

Fâtımîler 969’da Mısır’ı fethettikten sonra yeni başkent Kahire’yi (el-Kāhire) kurdular. Komutan Cevher es-Sıkıllî, hicrî 359 (970) yılında Ezher Camii’nin temelini attı ve cami hicrî 361’de (972) tamamlandı. Camide ilk cuma namazının Ramazan 361’de kılındığı kaydedilir. Fâtımî halifesi el-Mu’izz li-Dînillâh döneminde yapılan bu cami, hem ibadet hem de Şiî-İsmâilî öğretinin yayılması amacıyla kullanıldı.

Adının kaynağı hakkında farklı yorumlar vardır. En yaygın görüş, “ez-Zehrâ” (parlak, nurlu) lakabını taşıyan Hz. Fâtıma’ya nispettir; Fâtımîler hanedanlarını Hz. Fâtıma’ya dayandırırdı. Diğer açıklamalar, çevresindeki parlak saraylara veya “çiçek” anlamına gelen kökün çağrışımına dayanır; ancak Fâtıma’ya nispet en güçlü görüştür.

Fâtımî dönemi ilim hayatı

Fâtımîler döneminde Ezher’de, İsmâilî Şiî öğretisi ve fıkıh okutuldu. Vezir Ya’kūb b. Killis’in 988’de camide ilim halkaları için ödenek ayırdığı ve fakihlere maaş bağladığı anlatılır. Bu, Ezher’in organize bir eğitim kurumuna dönüşmesinin başlangıcı sayılır. Halife el-Hâkim döneminde Dârülhikme ile birlikte ilim hayatı canlandı.

Ancak Fâtımî döneminde Ezher’in tek ilim merkezi olmadığı da bilinir. Dârülilm ve Dârülhikme gibi kurumlar da bulunuyordu. Ezher’in bugünkü ünü, daha çok Eyyûbî ve Memlûk dönemlerinde kazandığı Sünnî karakterle ilişkilidir.

Eyyûbîler ve Memlûkler

Selahaddin Eyyûbî 1171’de Fâtımî hilafetine son verip Mısır’ı Sünnî düzene döndürünce, Ezher’de Şiî ders okutulmasına son verildi. Bir süre cuma namazının burada kılınmaması ve camiin ihmal edilmesi söz konusu oldu. Selahaddin’in kendi medreselerini kurmasıyla Ezher geri planda kaldı. Bu bilgi, Makrîzî’nin el-Hıtat’ında geçer.

Memlûk döneminde, özellikle Baybars devrinde (XIII. yüzyıl) Ezher yeniden canlandırıldı. Moğol istilası ile Bağdat’ın yıkılması (1258) sonrasında Kahire İslam dünyasının ilmî merkezi haline geldi ve Ezher de bu süreçte öne çıktı. Aralarında Memlûk emirlerinin yaptırdığı medreseler ve ilavelerle cami genişletildi. Bu dönem, Ezher’in Sünnî fıkıh ve hadis merkezine dönüştüğü evre olarak değerlendirilir.

Mimari ve eklemeler

Ezher Camii’nin mimarisi, yüzyıllar boyunca eklenen bölümlerle şekillenmiştir. Fâtımî dönemine ait orijinal avlu ve harim kısımları hâlâ görülebilir. Memlûk dönemi minareleri ve medreseleri, Osmanlı döneminin yenilemeleri ve XVIII. yüzyıldaki Abdurrahman Kathüda’nın eklemeleri yapının farklı katmanlarını oluşturur. Beş ya da altı minareli silüeti ile Kahire’nin simge yapılarındandır.

Mimari açıdan, farklı dönemlerin üslupları bir arada bulunur. Bu çeşitlilik, İbn Tolun Camii ve Sâmerrâ Ulu Camii gibi önceki dönemlerin sade ve geniş avlulu camilerinden farklı bir görünüm sunar.

Ezher’in ilmi yapısı ve rolü

Ezher’in geleneksel eğitim yapısında öğrenciler camide “halka” denilen ders gruplarında okurdu. Tefsir, hadis, fıkıh, Arap dili, mantık ve kelam okutulurdu. Dört Sünnî mezhebin fıkhı öğretilirdi. İslam dünyasının birçok yerinden öğrenci “rivak” denilen yurtlarda barınırdı; Türk, Hint, Afrikalı ve Endonezyalı öğrenciler için ayrı rivaklar vardı. Bu geleneğin küresel boyutu, Ezher’i uluslararası bir ilim merkezi yaptı.

Osmanlı döneminde Ezher’in şeyhi, Mısır’daki dinî otoritenin başı kabul edilirdi. “Şeyhü’l-Ezher” unvanı bu dönemde yerleşti. Fransız işgali (1798) sırasında camii çevresinde direniş yaşanması da kaynaklarda anılır.

Modern Ezher Üniversitesi

1961’de Cemal Abdünnasır döneminde çıkan bir yasa ile Ezher, modern bir üniversiteye dönüştürüldü. Tıp, mühendislik, ziraat gibi dünyevî fakülteler eklendi. Böylece geleneksel dinî eğitim ile modern bilimler bir arada sunulmaya başlandı. Bu değişim, Ezher’in devlet kontrolüne girmesi bakımından da tartışma konusu olmuştur.

Bugün Ezher, İslam dünyasının en önemli Sünnî otoritelerinden biri olarak kabul edilir. Fetva makamı (Dârü’l-iftâ) ve çeşitli enstitüleri ile dünya Müslümanlarına hitap eder. Yurtdışından gelen öğrenciler, burs imkânlarıyla eğitim görür. Türkiye’den de her yıl çok sayıda öğrenci Ezher’de okur; tarihî olarak Osmanlı–Mısır bağları bunun arka planıdır.

Ezher ve Kahire’nin diğer cami yapıları

Ezher civarında Hüseyin Camii, Muallim Mahmud Camii gibi yapılar yer alır. Kayrevan Ulu Camii ile Ezher’in ortak yönü, Kuzey Afrika’da ilim merkezi olma gelenekleridir. Kayrevan ile Zeytûne (Tunus) ve Karaviyyîn (Fas), Ezher ile birlikte İslam dünyasındaki en eski eğitim kurumları arasında sayılır.

Ezher’in Türkiye ile bağları

Osmanlı döneminde Mısır’ın Osmanlı eyaleti olması, Türk talebelerin Ezher’e gitmesini kolaylaştırdı. Ezher’de Anadolu ve Rumeli’den gelen öğrenciler için ayrı bir rivak bulunduğu kaynaklarda geçer. Cumhuriyet döneminde de çeşitli öğrenci grupları Ezher’de eğitim aldı. Bu bağlar, Ezher’in Türkiye’deki dinî eğitim tarihinde de bir referans noktası olmasını sağladı. Mescid-i Nebevî ile Ezher, Osmanlı’nın Haremeyn ve Mısır’daki yönetimi sırasında birbirini tamamlayan iki merkez olarak görülmüştür.

Sıkça Sorulan Sorular

Ezher Camii’ni kim yaptırdı?

Fâtımî komutanı Cevher es-Sıkıllî, 970-972 yıllarında yaptırmıştır.

Ezher adı nereden gelir?

En yaygın görüşe göre Hz. Fâtıma’nın lakabı “ez-Zehrâ”ya nispet edilir.

Ne zaman Sünnî ilim merkezi oldu?

Eyyûbîlerle 1171’de başlayıp Memlûk döneminde pekişen süreçte Sünnî karakter kazandı.

Modern üniversiteye ne zaman dönüştü?

1961’de çıkarılan yasa ile dünyevî fakülteler eklenerek modern üniversite haline getirildi.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 8 Eylül 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Ezher" md.; Makrîzî, el-Hıtat; İbn Haldun, el-İber; Ezher Üniversitesi resmî tarihçesi

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →