Harezmî Kimdir? Hayatı, Eserleri ve Bilime Katkıları

Muhammed b. Mûsâ el-Harezmî, 9. yüzyılda Bağdat’ta yaşamış matematikçi, astronom ve coğrafyacıdır. Cebir üzerine yazdığı kitap, Hint rakamlarını tanıtan hesap eseri ve astronomi tabloları ile tanınır; adı “algoritma” kelimesine, eserinin başlığı ise “cebir” kelimesine kaynaklık etmiştir.

Hayatı hakkında bilinenler

Harezmî’nin hayatına dair bilgiler oldukça sınırlıdır. Tam adı Ebû Abdillâh Muhammed b. Mûsâ el-Harezmî’dir. “Harezmî” nisbesi onu Orta Asya’daki Harezm bölgesiyle ilişkilendirir. Taberî’nin aktardığı bir ad, “el-Kutrubbullî” lakabını da zikreder; bu da Bağdat yakınlarındaki Kutrubbul ile bir bağ olduğunu düşündürür. Doğum yılı yaklaşık 780 olarak, ölüm yılı ise yaklaşık 850 olarak anılır. Bu tarihlerin kesin olmadığı akılda tutulmalıdır.

Harezmî, Halife Me’mûn döneminde Bağdat’a gelmiş ve saray çevresindeki ilim ortamında çalışmıştır. Kaynaklarda onun Me’mûn’un kurduğu ya da geliştirdiği ilim kurumuyla, yani Beytü’l-Hikme ile bağlantılı olduğu belirtilir. Bu kurumun niteliği tartışmalı olsa da, dönemin bilimsel faaliyetinin merkezlerinden biri olduğu kabul edilir. Bu bağlamda tercüme hareketi ve Beytü’l-Hikme yazısı okunabilir.

Cebir kitabı

Harezmî’nin en tanınmış eseri, Me’mûn’a ithaf ettiği el-Kitâbü’l-muhtasar fî hisâbi’l-cebr ve’l-mukābele adlı kitabıdır. Başlıktaki “cebr” eşitliğin bir tarafındaki eksik terimin tamamlanmasını, “mukābele” ise benzer terimlerin dengelenmesini anlatır. Kitap üç ana bölümden oluşur: Cebir (ikinci dereceye kadar denklemler), miras hesapları ve ölçme (geometri) bahisleri. Harezmî bu kitabı, gündelik hayatta karşılaşılan miras, ticaret ve arazi ölçümü gibi problemler için pratik bir rehber olarak yazdığını belirtir.

Eserde denklemler altı temel türe ayrılır ve her tür için çözüm yöntemi sözlerle anlatılır; sembolik cebir henüz yoktur. Örneğin “bir mal ve on kök, otuz dokuza eşittir” gibi bir problem, geometrik bir kare tamamlama yöntemiyle çözülür. Harezmî ayrıca bu çözümleri şekillerle de gösterir. Bu yaklaşımın ayrıntıları için ilgili “buluşlar” yazısına bakılabilir.

Hint rakamları ve hesap kitabı

Harezmî’nin Hint rakamlarını (konumsal onluk sistemi) anlatan hesap kitabı, Arapça aslı günümüze ulaşmamış olup eser Latince çevirisiyle bilinir. Latince metin “Dixit Algorizmi” (Harezmî dedi ki) ifadesiyle başlar ve bu nedenle yöntem Avrupa’da “algorismus” adıyla anıldı. Kitapta sıfır dahil dokuz rakamla toplama, çıkarma, çarpma, bölme ve kesirlerle işlem yapma yöntemleri anlatılır. Bu eser, Hint-Arap rakamlarının Avrupa’ya aktarılmasında önemli bir kaynak olarak değerlendirilir.

Rakamların kendisi Hint kökenlidir ve Harezmî onları icat etmemiştir; katkısı, sistemi Arapça yazılı bir eserle sistemli biçimde açıklaması ve yaygınlaşmasına zemin hazırlamasıdır. Bu bilginin Avrupa’ya yolculuğu Toledo çevirileri ve diğer kanallarla gerçekleşti.

Astronomi ve coğrafya eserleri

Harezmî, astronomi alanında Zîc adıyla bilinen bir astronomik tablo derlemesi hazırladı. Zîc, Hint kaynaklı Sindhind geleneğini temel alır ve güneş, ay ile gezegenlerin konumlarını hesaplamak için tablolar ve kurallar içerir. Eserin Arapça aslı bütünüyle ulaşmamış olup Latince çevirisi ile Endülüs’te yapılan düzeltmeleri aracılığıyla bilinir. Tablolar, sinüs fonksiyonu değerlerini de içerir.

Coğrafyada Sûretü’l-arz (Yeryüzünün Şekli) adlı eseri, şehirlerin, dağların, denizlerin ve nehirlerin enlem-boylam koordinatlarını listeler. Eser, Batlamyus’un Coğrafya‘sını temel alır ancak bazı bölgelerde, özellikle Akdeniz’in doğu-batı uzunluğunda düzeltmeler yapar. Ayrıca Yahudi takvimi, güneş saati ve usturlap yapımı gibi konularda küçük risaleler yazdığı kaynaklarda geçer. Coğrafya geleneğinin devamı için dünyanın yuvarlaklığı ve Müslüman coğrafyacılar yazısına bakılabilir.

Bilimsel çalışmalara katılımı

Kaynaklara göre Harezmî, Me’mûn’un görevlendirdiği astronomi gözlemlerine ve yeryüzü ölçümlerine katılan bilginler arasında anılır. Bu çalışmaların ayrıntıları net değildir, ancak o dönemde Bağdat’ta Şemmâsiye’de ve Kâsiyûn Dağı’nda gözlemler yapıldığı bilinir. Bu çalışmalarda yer almış olması, Harezmî’nin teorik çalışmaları gözlemle birleştiren bir çevrede bulunduğunu gösterir.

Ayrıca Benî Mûsâ kardeşler ile aynı dönemde çalıştığı ve bilimsel ortamı paylaştığı anlaşılır. Bu çevre hakkında Benû Mûsâ kardeşlerin hayatı yazısı ilgi çekici olabilir. Harezmî’nin çağdaşları arasında Kindî de bulunur; ikisi arasındaki ilişkiye dair kesin bilgi yoktur.

Kaynaklardaki ölçüler ve adlandırma

Harezmî’nin adı Latin dünyasında “Algoritmi”, “Algorizmi” ve benzeri biçimlerde yazıldı; bu değişkenlik, Orta Çağ el yazmalarında isimlerin uyarlanma biçimini gösterir. İbnü’n-Nedîm’in el-Fihrist eseri, Harezmî’nin eserlerini sıralayan başlıca kaynaklardan biridir ve tarih yazıcılığı açısından önemli bir referanstır. Harezmî ayrıca Benî Mûsâ’nın hamiliğinden yararlanan bilginler arasında sayılır, ancak bu hamilik ilişkisinin ayrıntıları kesin değildir. Kaynak sınırlılığı, bu büyük bilginin hayatında doldurulamayan boşlukların bulunduğunu hatırlatır ve gelecekte yeni el yazması bulgularının biyografiyi zenginleştirebileceğini düşündürür.

Etkisi ve sonraki dönemler

Harezmî’nin cebir kitabı, 12. yüzyılda Robert of Chester tarafından Latinceye çevrildi ve Avrupa’da matematik eğitimini etkiledi. Gerardus’un da Harezmî’nin cebir kitabını çevirdiği kabul edilir. Sonraki yüzyıllarda Ömer Hayyam, Kerecî ve diğer Müslüman matematikçiler cebiri geliştirdi. Harezmî’nin adı ise bugün algoritma kavramında yaşamaktadır; bilgisayar bilimlerinde bu kelime sık kullanılır.

Harezmî’nin hayatındaki belirsizlikler, tarihçilere ihtiyatlı olmayı öğütler. Örneğin Harezmî’ye atfedilen bazı eserlerin ona ait olup olmadığı tartışılır. Biyografisi yazılırken kesin bilgilerle varsayımlar ayrı tutulmalıdır. Harezmî’nin özgün katkılarının derinlemesine değerlendirmesi Harezmî’nin buluşları ve bugüne etkisi yazısında yapılmıştır. Çağdaşı olmayan ancak bilim tarihinde birlikte anılan İbn Sînâ için İbn Sînâ’nın hayatı yazısına bakılabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Harezmî nerede doğdu?

Adı Harezm bölgesine nispetle anılır; ancak doğum yeri ve tarihi kesin bilinmez. Yaklaşık 780 civarında doğduğu ve Harezm ile bağlantılı bir çevreden geldiği kabul edilir. Bazı kaynaklarda ailesinin Kutrubbul’dan olduğu da geçer.

Harezmî’nin en bilinen eseri hangisidir?

Cebir ve denklemler üzerine yazdığı el-Kitâbü’l-muhtasar fî hisâbi’l-cebr ve’l-mukābele adlı kitabıdır. Cebir (algebra) kelimesi bu eserin başlığındaki “el-cebr” sözcüğünden gelir.

Harezmî kimin döneminde yaşadı?

Abbâsî halifesi Me’mûn (813-833) döneminde Bağdat’ta çalıştığı ve eserlerinden bazılarını ona ithaf ettiği bilinir. Ölüm tarihi yaklaşık 850 olarak verilir.

Algoritma kelimesi Harezmî’den mi gelir?

Evet. Harezmî adının Latinceleşmiş biçimi olan “Algoritmi”, Hint rakamlarıyla hesabı anlatan eserin Latince çevirisinin başında geçtiği için zamanla yöntem anlamında kullanıldı.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 23 Ekim 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Harizmî, Muhammed b. Mûsâ" maddesi; Harezmî, el-Kitâbü'l-muhtasar fî hisâbi'l-cebr ve'l-mukābele; İbnü'n-Nedîm, el-Fihrist; Gerald J. Toomer, "al-Khwarizmi", Dictionary of Scientific Biography

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →