Kurban Edilmek İstenen İsmâil mi İshak mı? Görüşler

Kur’an, Hz. İbrâhîm’in kurban etmek istediği oğlunun adını vermez. Müslüman âlimler arasında iki görüş vardır: İsmâil olduğunu söyleyenler ve İshak olduğunu söyleyenler. Bugün çoğunluk İsmâil görüşündedir; ancak ilk dönem kaynaklarında her iki görüş de nakledilmiştir.

Kur’an’ın Anlatımı

Sâffât Suresi’nde İbrâhîm’in “Rabbim, bana salihlerden bir evlat ver” duası, ardından “Biz ona yumuşak huylu bir oğul müjdeledik” ifadesi, sonra rüya ve teslimiyet sahnesi anlatılır (37/100-107). Kıssanın sonunda ise “Ona salihlerden bir peygamber olarak İshak’ı müjdeledik” buyrulur (37/112). Ayetlerin bu dizilişi, tartışmanın merkezini oluşturur. Kıssanın ayrıntıları İbrâhîm ve İsmâil’in kurban kıssası yazısında verilmiştir.

İsmâil Görüşünün Delilleri

• Ayetlerin sırası: Kurban olayı bittikten sonra İshak ayrı bir müjde olarak gelir. Eğer kurban edilen İshak olsaydı, ayrıca onun müjdelenmesinin anlamı olmazdı diye yorumlanır.
• İshak’ın müjdesine ek müjde: Hûd Suresi 71’de İshak’ın ardından Yakub müjdelenir; yani İshak’ın evlat sahibi olacağı da bildirilmiştir. Bu durumda İshak çocukken kurban edilmeye çalışılması, verilen müjdeyle bağdaşmaz denir.
• Mekke ve Mina ilişkisi: Kurban ibadetinin ve haccın merkezi Mekke’dir; İbrâhîm’in İsmâil’i Mekke’ye bıraktığı bilinir. Kurban olayının Mina civarında geçtiğini söyleyen rivayetler İsmâil’e işaret eder.
• Rivayetler: Bazı hadisler, Peygamberimiz’in “Ben iki zebihin oğluyum” dediğini aktarır; bu ifade genellikle İsmâil ve Abdullah (babası) şeklinde anlaşılır. Fakat bu rivayetin senedi sağlam kabul edilmemiştir (Hâkim, Müstedrek; senedi tartışmalıdır).

Bu görüşü savunanlar arasında İbn Ömer, Ebû Hüreyre, Mücâhid, Şa’bî ve sonraki dönemde İbn Kesîr gibi âlimler zikredilir. Çoğu Hanefî ve Şâfiî müfessir de bu görüşü tercih etmiştir.

İshak Görüşünün Delilleri

• Tevrat’ın anlatımı: Tekvin 22’de kurban edilmek istenen oğul İshak’tır. İlk dönem Müslüman âlimlerin bir kısmı, Ehl-i Kitap’tan gelen rivayetlerden etkilenmiştir.
• Hz. Ömer, Hz. Ali ve İbn Mes’ûd’a nispet edilen rivayetler: Bazı tefsirlerde bu isimlerden İshak lehine görüşler aktarılır. Bu rivayetlerin senetleri tartışmalıdır.
• Sâffât’ta müjdelenen oğul: İshak’ın doğumu da bir müjdeyle gerçekleşmiştir ve “yumuşak huylu oğul” ifadesi ona uygun görülür.

İshak görüşünü benimseyenler arasında Taberî’nin aktardığı bazı sahabe ve tâbiûn isimleri sayılır; Taberî kendisi İshak görüşüne meyletmiştir. Daha sonra bu görüş Hanbelî ve Mâlikî çevrede de savunucu bulmuştur. Fakat ağırlık zamanla İsmâil lehine kaymıştır.

Tefsir Geleneğinde Dengeli Yaklaşım

Tefsir kitapları iki görüşü de nakleder ve genellikle Kur’an’ın ibaresine daha uygun olarak İsmâil görüşünü tercih eder. Ancak bazı müfessirler (örneğin Ebüssuûd, Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır) farklı vurgular yapar. Elmalılı, Kur’an’ın ismi anmamasındaki hikmetin, olayın mesajının kimliğe bağlı olmadığını göstermesi olduğunu belirtir. Böylece, ihtilaf dinin esaslarını değil, tarihî bir ayrıntıyı ilgilendirmektedir. Diyanet çizgisinde de çoğunlukla İsmâil görüşü benimsenmekle birlikte diğer görüşe saygı gösterilir.

Yahudi ve Hristiyan Gelenekle İlişki

Tevrat’a göre olay Moriya dağında ve İshak üzerinde geçer; ancak Tevrat’taki bazı ifadeler (“biricik oğlun”) İsmâil’in varlığı bakımından tartışma konusu yapılmıştır: İshak doğduğunda İsmâil de İbrâhîm’in oğludur ve “biricik” kelimesi ancak İsmâil için uygun düşer. Müslüman âlimler bu hususu, Tevrat metninin değişikliğe uğramış olabileceğine delil olarak sunar. Bu karşılaştırmalı yaklaşım, Hz. İbrâhîm Tevrat ve İncil’de yazısında da ele alınmıştır. Yine de bu bir polemik konusu olmaktan çok, bilimsel bir değerlendirme meselesi olmalıdır.

Kıssanın Mesajı Kimlikten Bağımsızdır

Her iki görüşe göre de kıssanın özü şudur: Peygamber babanın Allah’ın emrine teslimiyeti, oğlunun babasına ve Rabbine itaati, Allah’ın merhametle fidye göndermesi ve bu olayın sonraki nesillere ibadetle (kurban) hatırlatılması. Bu mesajın korunması, kimlik tartışmasından daha önemlidir. Kur’an’ın ismi vermemesi, belki de olayın evrensel bir teslimiyet örneği olarak okunmasını sağlar.

Kâbe’nin inşası ve İsmâil’in rolü için Kâbe’nin İbrâhîm ve İsmâil tarafından inşası yazısına, İbrâhîm’e verilen lakaplar ve misafirleri için Hz. İbrâhîm’in misafirleri yazısına bakılabilir.

Araştırmada Dikkat Edilecek Hususlar

Bu tür tartışmalarda üç noktaya dikkat edilmelidir. Birincisi, rivayetlerin sıhhati değerlendirilmeli; sadece “falanca sahabi şöyle dedi” ifadesiyle yetinilmemelidir. İkincisi, Ehl-i Kitap kaynaklı bilgilerin (isrâiliyat) Müslümanlar arasına nasıl geçtiği bilinmeli ve bu rivayetler Kur’an’a uygunluk ölçüsüyle değerlendirilmelidir. Üçüncüsü, farklı görüş sahiplerine karşı saygı gözetilmelidir. Bütün bunlar, dinî bilgiye karşı hassasiyetin ve akademik dürüstlüğün gereğidir.

Hz. İsmâil’in Kur’an’daki Nitelikleri

Tartışmanın merkezindeki isimlerden İsmâil, Kur’an’da “sözünde sadık, resul ve nebi” olarak anılır; ailesine namaz ve zekâtı emreder, Rabbinin katında hoşnutluk kazanmıştır (Meryem, 19/54-55). Ayrıca Allah onu sabırlılar arasında sayar (Enbiyâ, 21/85) ve seçilmişlerden kılar (Sâd, 38/48). “Sabırlı” nitelemesi, kurban sahnesinde “İnşallah beni sabredenlerden bulacaksın” cümlesiyle örtüşür; bu yüzden birçok müfessir, bu sözün sahibini İsmâil olarak anlamıştır. İshak ise “ilim sahibi” ve “salih bir peygamber” olarak nitelenir (Hicr, 15/53; Sâffât, 37/112). Her iki peygamberin de faziletleri birbirini aşan bir üstünlük anlamına gelmez; ikisi de Allah’ın seçkin kullarıdır.

Sahabe ve Tâbiûn Dönemindeki İhtilaf

Taberî’nin tefsirinde her iki görüş için de senetli rivayetler yer alır. İbn Abbâs’tan hem İsmâil hem İshak yönünde rivayetler nakledilir; bu da rivayet kritiğinin önemini gösterir. Müfessirler arasında sonraki dönemde Ahmed b. Hanbel’in iki görüşe meylettiği aktarılır. Mutezile’den Zemahşerî ve Eş’arî çizgide Fahreddin er-Râzî ise delilleri tartışarak İsmâil görüşünü daha kuvvetli bulur. Çağdaş tefsirlerde de aynı eğilim sürmektedir. Bu tablo, ihtilafın bir cehalet değil, kaynakların eşit güçte olmaması nedeniyle sürüp gelen bir ilmî tartışma olduğunu gösterir.

Kurban İbadeti Açısından Sonuç

Kurban kesen bir Müslüman için oğlun kimliği hükmü değiştirmez. Kurban ibadetinin dayanağı Kevser Suresi’ndeki emir ve Peygamberimiz’in uygulamasıdır. İbrâhîm’in fidye kıssası ise ibadetin ruhunu hatırlatır. Dolayısıyla “kimdi?” sorusu, ibadetin sıhhati bakımından değil, tarihî merak ve tefsir bilgisi açısından önemlidir.

Sıkça Sorulan Sorular

Kur’an kurban edilen oğulun adını verir mi?

Hayır. Sâffât Suresi’nde “yumuşak huylu bir oğul” olarak anılır; isim verilmez. İshak müjdesi kıssanın ardından ayrıca gelir (37/112).

Hangi görüş daha yaygındır?

Müslüman âlimler arasında zamanla İsmâil görüşü daha yaygın hale gelmiştir; sahabe ve tâbiûn dönemi âlimleri arasında İshak’ı söyleyenler de bulunur.

Bu tartışma imanı etkiler mi?

Hayır. Kıssanın temel mesajı teslimiyettir; kurban edilen oğulun kimliği itikadî bir esas değildir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 27 Mayıs 2026 · Kaynaklar: Kur'an-ı Kerîm: Sâffât (37/99-113), Hûd (11/71); TDV İslâm Ansiklopedisi, "Zebîh" ve "İsmâil" md.; Taberî, Câmiu'l-beyân; İbn Kesîr, Tefsîr

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →