Kuzey Afrika’nın Fethi: Ukbe b. Nâfi ve Kayrevan

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Fetih Öncesi Bölge
Ukbe b. Nâfi ve Kayrevan
Ukbe'nin Atlantik Seferi ve Şehadeti

Kuzey Afrika’nın fethi, Mısır’ın fethinden sonra Batı’ya doğru sürdürülen ve yaklaşık elli yıl süren uzun bir süreçtir. Ukbe b. Nâfi 670 civarında Kayrevan şehrini kurdu; Hasan b. Nu’mân Kartaca’yı aldı (698) ve Mûsâ b. Nusayr bölgeyi tamamen Emevî yönetimine bağladı. Berberîler zamanla İslam’ı benimsedi.

Fetih Öncesi Bölge

Kuzey Afrika, Afrika (İfrîkıya) olarak anılan günümüz Tunus çevresinde Bizans yönetimi altındaydı. İç kesimlerde ise Berberî (Amazigh) kabileleri yaşıyordu. Bu kabileler Bizans idaresine kısmen bağlıydı, çoğu zaman bağımsız yaşıyordu. Dinî yapıda Hristiyanlık, Yahudilik ve yerel inançlar yaygındı. Mısır’ın fethinden sonra Amr b. Âs 643’te Trablus’a, Barka’ya ulaştı. Hz. Osman döneminde Abdullah b. Sa’d (647) İfrîkıya valisi Gregorius’u Sbeitla’da (Subeytıla) yenmiş ancak kalıcı yönetim kurmamıştı. Bu sınırlı akınlar ileride yapılacak büyük harekâtın hazırlığıydı. Mısır’ın fethi için Yermük ve Suriye fetihlerine bakılabilir.

Ukbe b. Nâfi ve Kayrevan

Muâviye b. Ebû Süfyan döneminde Ukbe b. Nâfi el-Fihrî, 670 civarında İfrîkıya’ya sefer yaptı ve burada kalıcı bir üs kurmaya karar verdi. Kayrevan (Arapça “kervan”, “ordugâh” anlamına gelir) şehri, deniz ve Bizans saldırılarından uzak, çölle tarım alanları arasında seçildi. Şehir 670’te kuruldu; ordugâh, cami, kuyular ve yerleşim alanı ile Müslümanların kalıcı merkezi hâline geldi. Ukbe’nin yaptırdığı Kayrevan Ulu Camii (Sîdî Ukbe Camii), Kuzey Afrika’nın en eski ve en önemli camilerinden biridir. Kayrevan, Mağrib’in ilim ve ticaret merkezi hâline geldi; Mâlikî fıkhı ve hadis ilmi burada gelişti.

Ukbe’nin Atlantik Seferi ve Şehadeti

Ukbe, görevden alındıktan sonra 681’de tekrar valiliğe getirildi. Batıya doğru ilerleyip Atlantik kıyılarına ulaştığı ve atını denize sürerek “Allah’ım, şahit ol, bu deniz olmasaydı seni zikretmeye devam ederdim” dediği rivayet edilir. Dönüşte Berberî lideri Kuseyle (Küseyle) ve Bizanslıların birleşik saldırısına uğradı ve 683’te Tahûda yakınında şehit düştü. Kuseyle Kayrevan’ı birkaç yıl yönetti. Bu dönem Berberîlerin Arap fethine karşı ilk büyük direnişi olarak anılır.

Hasan b. Nu’mân ve Kâhine

Halife Abdülmelik b. Mervân döneminde Hasan b. Nu’mân el-Gassânî, 695-698 arasında Kartaca’yı aldı ve Bizans’ın bölgedeki varlığına son verdi. Berberî kabilelerinin lideri el-Kâhine (Dihya), Aurès Dağları’ndan savaşarak Hasan’ı geri püskürttü. Bu mücadele Berberî kadın liderin destanlaşmasına yol açtı. Hasan ikinci seferinde Kâhine’yi yendi (yaklaşık 702). Kâhine’nin ölümünden sonra Berberîlerin birçoğu Müslüman oldu ve orduya katıldı. Hasan, Tunus şehrini kurdu ve tersane inşa ettirdi. Bu dönemin deniz bağlantısı için Zâtü’s-Savârî Deniz Savaşı yazısı okunabilir.

Mûsâ b. Nusayr ve Batı Ucu

Mûsâ b. Nusayr (705-713) Mağrib-i Aksâ’ya (Fas) kadar ilerleyerek bölgeyi Emevî devletine bağladı. Berberî komutan Tarık b. Ziyâd, Tanca valisi olarak atandı; 711’de onun komutasındaki ordu Cebelitarık Boğazı’nı geçerek Endülüs’ün fethini başlattı. Bu durum, Kuzey Afrika’nın fethinin Endülüs fethine yol açtığını gösterir. Endülüs’ün devamı için Reconquista Nedir yazısı okunabilir. Berberîler Müslüman olduktan sonra Emevî yönetiminin vergi ve ayrımcılık politikalarına karşı Hâricî isyanlar çıkardı (740’larda); bu isyanlar Mağrib’de bağımsız devletlerin kurulmasına yol açtı.

Fetih ve İslamlaşmanın Niteliği

Kuzey Afrika’nın fethi hızlı değil, kademeli oldu. Arap orduları şehirleri aldı, ancak iç kesimlerde Berberîler zamanla İslam’ı benimsedi. Bu süreç ticaret, Kayrevan’daki ilim halkaları, Hâricî ve Sünnî misyonerlik ve dinî önderlerin faaliyetiyle gerçekleşti. Fetih sonrasında gayrimüslim cemaatler arasında Hristiyan Afrika kilisesi zayıfladı ve zamanla kayboldu; bunda iktisadi ve kültürel faktörler etkili oldu. Bu bölgedeki zimmet uygulaması için Fetihlerde eman ve zimmet antlaşmaları yazısına bakılabilir. İlerleyen yüzyıllarda Kayrevan’dan Fâtımîler, Zîrîler ve Murâbıtlar gibi devletler çıktı. Ayrıca Kâdisiyye gibi doğu fetihleri bu batı harekâtıyla aynı dönemin parçalarıdır.

Kayrevan’ın İlim Merkezi Oluşu

Kayrevan, kısa sürede Mağrib’in en önemli şehri hâline geldi. Bu şehirde kurulan Ulu Camii bir ibadet yeri olmanın yanı sıra eğitim kurumu işlevi de gördü. Mâlikî mezhebi, Medine’den gelen âlimlerin etkisiyle burada yayıldı; Sahnûn b. Saîd’in el-Müdevvene adlı eseri bu çizginin temel metinlerinden biridir. İbn Ebî Zeyd el-Kayrevânî’nin er-Risâle’si Mâlikî fıkhın en yaygın temel kitaplarından olmuştur. Bu miras Endülüs’e ve Sahra altı Afrika’ya yayıldı. Kayrevan’ın hurma bahçeleri, su sarnıçları ve ticaret yollarındaki konumu şehrin ekonomik gücünü sağladı. Bugün Tunus’taki şehir, UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde yer alır ve İslam kültürünün Kuzey Afrika’daki ilk büyük merkezlerinden biri sayılır.

Kayrevan’ın Seçilme Gerekçesi

İbn Abdülhakem ve diğer kaynaklarda Ukbe’nin Kayrevan’ı seçerken yılan ve yırtıcı hayvanlarla dolu bir vadiyi temizlettiği, “Ey bu vadide yaşayanlar, biz yerleşeceğiz, çıkıp gidin” diye seslendiği ve hayvanların çekildiği rivayet edilir. Bu anlatım menkıbe niteliğindedir; ancak yerleşimin stratejik olarak denizden ve Bizans donanmasından uzak, Berberî kabileleri ile çöl arasında dengeli bir konumda seçilmesi, askerî bir akıl yürütmeyi gösterir. Şehir ilk yıllarda ordugâh özelliği taşıdı, sonra Arap kabilelerinin yerleştiği, tarım ve ticaretin geliştiği bir şehre dönüştü.

Sıkça Sorulan Sorular

Kayrevan ne zaman kuruldu?

Ukbe b. Nâfi tarafından yaklaşık 670’te kuruldu.

Ukbe b. Nâfi nasıl öldü?

683’te Tahûda yakınında Kuseyle ve Bizans güçleriyle çarpışırken şehit düştü.

Kâhine kimdir?

Aurès Dağları’nda Arap ordusuna direnen Berberî kadın liderdir.

Berberîler ne zaman Müslüman oldu?

VII. yüzyılın sonu ve VIII. yüzyıl boyunca kademeli olarak İslam’ı benimsedi.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 19 Ekim 2026 · Kaynaklar: İbn Abdülhakem, Fütûhu Mısr ve'l-Mağrib; Belâzürî, Fütûhu'l-büldân; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Ukbe b. Nâfi" ve "Kayrevan" md.; İbn Haldûn, Kitâbü'l-İber

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →