Mısır’ın Fethi: Amr b. Âs, Babilon ve İskenderiye

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Fetih Öncesi Mısır
Amr b. Âs'ın Seferi
Babilon Kuşatması

Mısır’ın fethi, 639-642 yılları arasında Amr b. Âs komutasındaki Müslüman ordusunun Bizans yönetimindeki Mısır’ı almasıyla gerçekleşti. Babilon Kalesi’nin ve ardından İskenderiye’nin teslim alınması fethi tamamladı. Fustat şehri bu süreçte İslam yönetiminin ilk merkezi olarak kuruldu.

Fetih Öncesi Mısır

Mısır VII. yüzyılın başında Bizans İmparatorluğu’nun hububat ambarı sayılıyordu. Bölgedeki halkın büyük kısmı Kıpti Hristiyanlardan oluşuyordu. Bizans yönetimi ile Kıptiler arasında Kalkedon Konsili sonrası mezhep tartışmaları vardı; Bizans Melkit kilisesini destekliyor, Kıpti Ortodokslar zaman zaman baskı altında kalıyordu. Ayrıca Bizans-Sâsânî savaşları Mısır’ı da etkilemiş, vergiler artmıştı. Bu şartlar fetih sürecini kolaylaştıran faktörler arasında sayılır. Ancak bu tablo, Mısır’ın teslim olmasının tek sebebi değildir; Bizans garnizonlarının direnişi de ciddi olmuştur.

Amr b. Âs’ın Seferi

Amr b. Âs, Suriye fetihlerinde tecrübe kazanmış bir komutandı. Rivayete göre Hz. Ömer’den izin aldı; hatta Hz. Ömer’in önce tereddüt ettiği, ardından Amr’ın yola çıkmasından sonra mektup gönderdiği anlatılır. Amr, yaklaşık 4 bin kişilik bir güçle Sina üzerinden Mısır’a girdi, Ariş ve Ferema (Pelusium) gibi kaleleri aldı. Ardından Bilbeys’i geçerek Babilon Kalesi’ne ulaştı. Ayn Şems’te Bizans ordusunu yenmesi, Mısır’daki direnişi kırdı. Hz. Ömer, Amr’a Zübeyr b. Avvâm komutasında takviye gönderdi.

Babilon Kuşatması

Babilon (Kasrü’ş-Şem’), Nil kıyısındaki stratejik bir kale idi. Kuşatma yaklaşık yedi ay sürdü. Rivayete göre Zübeyr b. Avvâm bir gece merdiven dayayarak surlara çıkmış, tekbir getirmiş, bunun üzerine Bizans askerleri paniğe kapılmıştır. Bizans yöneticisi Mukavkıs (Kyros) ile yapılan müzakereler sonunda barış antlaşması yapıldı; ancak İmparator Herakleios bu antlaşmayı reddetti. Kaynaklarda antlaşmanın şartları arasında Kıptilere cizye karşılığı can, mal ve kilise güvenliği verilmesi sayılır. Mukavkıs’ın kimliği ve rolü tarihçiler arasında tartışmalıdır; Peygamberimiz’in mektup gönderdiği Mukavkıs ile aynı kişi olup olmadığı konusunda da farklı görüşler vardır.

İskenderiye’nin Teslimi

İskenderiye, Mısır’ın başkenti ve Bizans’ın deniz üssüydü. Müslümanlar şehri 641-642’de, kuşatma ve müzakerelerle aldılar. Bir süre sonra Bizans donanması şehri geri almaya çalıştı, ancak Müslümanlar yeniden fethetti. İskenderiye Kütüphanesi’nin Amr tarafından yakıldığı rivayeti ise modern tarihçiler tarafından sonradan ortaya çıkmış bir iddia olarak değerlendirilir; kütüphanenin büyük kısmı çok daha önce, Roma döneminde zarar görmüştü. Bu nedenle bu anlatımı kesin tarih olarak kabul etmek doğru değildir.

Fustat’ın Kuruluşu

Amr, orduyu Nil kıyısındaki Babilon Kalesi çevresinde konaklattı ve burada Fustat şehrini kurdu. Adı “çadır” anlamına gelen Fustat, Mısır’ın ilk İslam başkenti oldu. Şehrin merkezindeki Amr b. Âs Camii, Afrika’nın en eski camilerinden biri kabul edilir. Daha sonra Abbâsîler, Tolunoğulları ve Fâtımîler döneminde Fustat’ın yanına Askar, Katâi ve Kahire şehirleri eklendi. Mısır, sonraki yüzyıllarda İslam dünyasının ilim, ticaret ve kültür merkezlerinden biri hâline geldi.

Fethin Sonrası Yönetim

Mısır’da yönetim sistemi, mevcut Bizans idari yapısının büyük ölçüde korunması üzerine kuruldu. Kıptilere cizye karşılığı din ve mülk özgürlüğü tanındı. Kıpti Patriği Benyamin, Bizans zulmü nedeniyle saklandığı yerden çıkarılıp tekrar göreve getirildi. Bu uygulama, fetihlerde eman ve zimmet antlaşmaları bağlamında önemli bir örnek olarak anılır. Mısır’ın kaynakları sonraki fetihlerde de kullanıldı; Zâtü’s-Savârî deniz savaşı gibi donanma hareketleri Mısır tersanelerinin gücüne dayandı. Batıya doğru ilerleyişi Kuzey Afrika’nın fethi yazısında görmek mümkündür.

Fethin Hukuki ve Siyasi Boyutu

Mısır’ın fethinin “sulh” (antlaşma) yoluyla mı yoksa “anven” (kuvvet) yoluyla mı gerçekleştiği, sonraki dönem fıkıhçıları arasında arazi hukuku bakımından tartışma konusu olmuştur. Çünkü fethin şekli, arazinin hukuki statüsünü ve alınacak vergiyi (haraç, cizye) belirler. Mısır için kaynaklarda hem anlaşma hem kuvvet unsurları geçtiğinden Hanefî, Şâfiî ve Mâlikî fıkıhçılar farklı yorumlara varmıştır. Bu durum, fetih tarihinin aynı zamanda İslam hukukunun gelişim sahası olduğunu da gösterir.

Amr b. Âs’ın Mısır valiliği sırasında yol, kanal ve köprü işleri düzenlendi. Hz. Ömer döneminde Nil’i Kızıldeniz’e bağlayan bir kanalın açıldığı, böylece Mısır’dan Hicaz’a yardım ulaştırıldığı rivayet edilir. Kıtlık yıllarında (Remâde Yılı) Mısır’dan Medine’ye gönderilen gıda yardımı, bu bağlantıyı gösteren örnek olarak anılır. Bu bilgi tarihî olarak yaygın kabul gören anlatımlardandır, fakat ayrıntıları kaynaklarda farklılaşır.

Bölge Halkıyla İlişkiler

Kıptilerin yanı sıra Yahudi cemaatler ve Rumlar da Mısır’da yaşıyordu. Müslümanlar için yeni bir yönetim kurulurken yerel bürokratlar ve vergi memurları görevlerinde bırakıldı. Arapça kamu dili olarak yerleşmeden önce uzun bir süre Kıptice ve Rumca resmî yazışmalarda kullanıldı. Tarihçiler, kitlesel din değiştirmenin fetihten sonra birkaç yüzyıl içinde gerçekleştiğini vurgular. Bu açıdan bakıldığında fetih, halkı zorla dönüştürme değil, yönetimin el değiştirmesi olarak okunmalıdır. Yermük Savaşı ile başlayan Suriye fethi ve Mısır’ın fethi birlikte düşünüldüğünde Bizans’ın Doğu Akdeniz’deki konumunun nasıl değiştiği görülür.

Sıkça Sorulan Sorular

Mısır ne zaman fethedildi?

Fetih 639-642 yılları arasında gerçekleşti; İskenderiye’nin teslimi 642 civarındadır.

Fustat ne demektir?

“Çadır” anlamına gelir; Amr b. Âs’ın ordugâh olarak kurduğu ve sonra şehir hâline gelen yerleşimin adıdır.

İskenderiye Kütüphanesi’ni Amr mı yaktı?

Bu iddia sonraki dönem rivayetlerine dayanır ve modern tarihçiler tarafından güvenilir bulunmaz.

Mısır’ın fethinde Kıptilerin tutumu nasıldı?

Kıptilerin çoğu Bizans yönetiminden memnun olmadığı için direniş göstermemiş, bir kısmı Müslümanlarla anlaşmıştır; ancak tutumlar bölgeye göre farklılık gösterir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 30 Mayıs 2026 · Kaynaklar: Belâzürî, Fütûhu'l-büldân; İbn Abdülhakem, Fütûhu Mısr; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Amr b. Âs" ve "Mısır" md.; Taberî, Târîhu'r-rusul ve'l-mülûk

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →