Küçük Kaynarca Antlaşması (1774): Kırım ve Halifelik Maddesi

Küçük Kaynarca Antlaşması, 21 Temmuz 1774’te (Bulgaristan’daki Küçük Kaynarca köyünde) Osmanlı Devleti ile Rusya arasında imzalanan ve 1768-1774 savaşını sona erdiren antlaşmadır. Kırım’ın bağımsızlığı, Rusya’nın Karadeniz’e çıkışı ve Osmanlı sultanının dinî otoritesi konularıyla dikkat çeker.

Savaşın Arka Planı

II. Katerina döneminde Rusya Karadeniz’e çıkmak ve Balkanlardaki Ortodoks nüfus üzerinde nüfuz kurmak istiyordu. 1768’de Osmanlı Sultanı III. Mustafa, Rusya’nın Lehistan’daki müdahalesi nedeniyle savaş ilan etti. Savaşta Osmanlı orduları Larga, Kağul ve Çeşme’de ağır yenilgiler aldı. 1770’te Çeşme’de Rus donanması Osmanlı donanmasını yaktı. Rus orduları Eflak ve Boğdan’ı işgal etti, Kırım’ı da ele geçirdi. Osmanlı ordusu disiplin ve komuta yönünden sorunlar yaşıyordu. 1774’te yeni sultan I. Abdülhamid tahta çıktığında barış arayışı hızlandı.

Müzakereler

Müzakereler Rus Mareşal Rumyantsev ile Osmanlı Sadrazamı Muhsinzâde Mehmed Paşa arasında Küçük Kaynarca’da yapıldı. Osmanlı heyetinde Reisülküttap Ahmed Resmî Efendi ve diğer yetkililer yer aldı. Rus ordusunun Tuna’yı geçerek Şumnu’ya ilerlemesi, Osmanlı’yı barışa zorladı. Antlaşma metni Osmanlıca, Rusça ve İtalyanca yazıldı; farklı dillerdeki ifadelerin yorum farkları sonraki yıllarda tartışma konusu oldu.

Antlaşmanın Başlıca Maddeleri

Antlaşmanın 28 maddesi arasında şunlar öne çıkar:

• Kırım’ın bağımsızlığı: Kırım Hanlığı, Osmanlı ve Rusya’dan bağımsız ilan edildi; ancak Osmanlı Sultanı, Müslümanların “halifesi” olarak dinî konularda manevi otoriteye sahip kabul edildi.
• Karadeniz’e çıkış: Rus ticaret gemilerine Karadeniz ve Boğazlardan geçiş hakkı tanındı. Azak, Kerç ve Yenikale Rusya’ya verildi.
• Tazminat: Osmanlı Rusya’ya yaklaşık 4,5 milyon ruble savaş tazminatı ödemeyi kabul etti.
• Ortodoks tebaa: Rusya, Osmanlı’daki Ortodoks Hristiyanlar adına İstanbul’da bir kilise yaptırma ve bu kilise aracılığıyla konuşma hakkı elde etti. Sonradan bu madde Rusya’nın Osmanlı’nın iç işlerine müdahalesine gerekçe yapıldı.
• Eflak ve Boğdan: Rusya’nın bu Prenslikler üzerindeki koruma hakkı tanındı.

Halifelik Maddesi

Kırım’ın bağımsızlığı karşılığında Osmanlı Sultanı’nın Müslümanlar için dinî otorite sayılması maddesi, sonradan “halifelik” tartışmalarının merkezi olmuştur. Metne göre Kırım Tatarları dinî konularda İstanbul’a bağlılık sürdürecek, ancak siyasi olarak bağımsız olacaktı. Osmanlı’nın bu maddeye verdiği önem, hilafet ve sultanlık sıfatını Avrupa diplomasisine tanıtma çabasıdır. Ancak bazı tarihçiler halifelik unvanının siyasi anlamda kullanılması bakımından bu antlaşmanın önemini abartılı bulur. XVIII. yüzyılın sonunda halifelik vurgusu Osmanlı yönetimi için siyasi bir araç hâline geldi. Mercidâbık ve Ridâniye yazısında hilafetin Osmanlı’ya geçişi tartışması ayrıca ele alınmıştır.

Sonuçlar

Küçük Kaynarca, Osmanlı’nın dış politikasında kırılma noktası oldu. Kırım’ın bağımsızlığı kısa sürede bozuldu; 1783’te Rusya Kırım’ı ilhak etti. Detaylar için Kırım Hanlığı yazısı okunabilir. Rusya, Karadeniz’de güçlü bir donanma kurdu ve Osmanlı’nın kuzey sınırı tehdit altına girdi. Ortodoks tebaa üzerindeki Rus koruma iddiası, 1853 Kırım Savaşı’na giden süreçte önemli rol oynadı. Osmanlı yönetimi, antlaşmadan sonra askerî ıslahat arayışlarını hızlandırdı. Daha önceki bir gerileme aşaması için Karlofça Antlaşması yazısına bakılabilir.

Tarihî Değerlendirme

Ahmed Cevdet Paşa, Târîh-i Cevdet’te antlaşmayı Osmanlı devletinin yaşadığı en ağır siyasi sonuçlardan biri olarak değerlendirir. Modern tarihçiler, antlaşmanın etkilerini bölgesel gelişmelerle birlikte ele alır ve Osmanlı’nın bu dönemde diplomasiyi aktif şekilde kullandığını vurgular. Bu bakımdan Küçük Kaynarca bir yıkımın yanı sıra Osmanlı diplomasisinin yeniden yapılanmasının da başlangıcıdır. Antlaşmalar listesi için İslam tarihinin önemli antlaşmaları yazısı kullanılabilir.

Savaşın Askerî Aşamaları

1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı, Osmanlı ordusunun yapısal sorunlarını açığa çıkardı. 1770’te Larga ve Kağul’da Rumyantsev komutasındaki Rus ordusu, sayıca üstün Osmanlı ordusunu yendi. Aynı yıl Rus Baltık Donanması Akdeniz’e açılıp Mora’da Rum isyanını teşvik etti. 5-7 Temmuz 1770’te Çeşme Limanı’nda Osmanlı donanması yakıldı. Ardından Rus ordusu Kırım’ı işgal etti ve Han Selim Giray’ı kaçırdı. Osmanlı yönetimi savaşta kısa süreli başarılar elde etse de, mali kaynak yetersizliği ve ordu içi sıkıntılar nedeniyle taarruz gücünü kaybetti. 1774’te Rus ordusunun Tuna’yı geçmesi barışı kaçınılmaz kıldı.

Antlaşmanın Uygulamadaki Sorunları

Antlaşmanın bazı maddelerinin farklı dillerde farklı anlaşılması sonraki yıllarda sorun yarattı. Özellikle İstanbul’da bir Rus kilisesi yapımına izin veren madde, Rus yönetimi tarafından Osmanlı’daki tüm Ortodoks tebaanın korunmasına geniş biçimde yorumlandı. Osmanlı ise bu hakkın yalnızca belirtilen kilise ile sınırlı olduğunu savundu. Bu yorum farkı, XIX. yüzyılda Şark Meselesi tartışmalarının temel konularından biri oldu. Benzer şekilde, Kırım’ın “bağımsızlığı” Rusya’nın etki alanına girmesine yol açtı ve 1783’te ilhakla sonuçlandı. Bu olaylar, antlaşma metinlerinin uygulamada nasıl farklı yorumlanabildiğini gösteren örneklerdir.

Sonraki Yüzyılda Etkileri

Antlaşmanın etkileri XIX. yüzyıl boyunca devam etti. Rusya’nın Balkanlardaki Ortodoks halkları himaye iddiası, Yunan ve Sırp bağımsızlık hareketlerine zemin hazırladı. Boğazlar meselesi, Osmanlı ile Avrupa devletleri arasındaki mücadelenin odağı hâline geldi. Bu nedenle Küçük Kaynarca, bazı tarihçiler tarafından “Şark Meselesi”nin diplomatik başlangıcı olarak adlandırılır.

Sıkça Sorulan Sorular

Küçük Kaynarca Antlaşması ne zaman imzalandı?

21 Temmuz 1774’te imzalandı.

Antlaşmayla Kırım’a ne oldu?

Kırım Hanlığı bağımsız ilan edildi; Osmanlı sultanı dinî otorite olarak tanındı.

Rusya ne kazandı?

Karadeniz’e çıkış, Azak ve Kerç çevresi, tazminat ve Ortodoks tebaa konusunda koruma iddiası.

Halifelik maddesi neyi ifade eder?

Kırım Müslümanlarının dinî bakımdan Osmanlı padişahına bağlılığını öngörür.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 10 Temmuz 2026 · Kaynaklar: Ahmed Resmî Efendi, Hülâsatü'l-i'tibâr; Ahmed Cevdet Paşa, Târîh-i Cevdet; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Küçük Kaynarca Antlaşması" md.; Halil İnalcık, The Ottoman Empire: The Classical Age

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →