Mercidâbık ve Ridâniye: Memlüklerin Sonu ve Mısır Seferi

Mercidâbık (24 Ağustos 1516) ve Ridâniye (22 Ocak 1517) savaşlarında Yavuz Sultan Selim, Memlük Devleti’ni yenerek Suriye, Filistin, Mısır ve Hicaz’ı Osmanlı topraklarına kattı. Bu zaferlerle Osmanlı, Mekke, Medine ve Kudüs’ün hizmetini üstlendi ve İslam dünyasında liderlik konumuna yükseldi.

Savaşın Arka Planı

Çaldıran’ın ardından Yavuz Selim, Safevîlerle mücadelede Memlüklerin tarafsızlığını sorgulamaya başladı. Memlükler Safevîlerle diplomatik ilişkiler kurmuş, Dulkadiroğulları ile Osmanlı arasındaki mücadelede Osmanlı karşıtı tutum izlemişti. Ayrıca Osmanlı için Mısır, Kızıldeniz ticaret yolu ve Hicaz’ın hizmeti bakımından stratejik önem taşıyordu. Portekizlilerin Hint Okyanusu’ndaki ilerleyişi Memlüklerin ticaret gelirlerini ve deniz güvenliğini tehdit ediyordu. Bu durumda Yavuz Selim, Mısır seferine çıkarak bölgedeki güç dengesini değiştirmeyi hedefledi. Çaldıran Savaşı sonrasındaki Osmanlı-Safevî rekabeti, Memlüklere yönelik seferin zeminini hazırladı.

Mercidâbık Savaşı

1516 yazında Yavuz Selim ordusuyla Anadolu’dan güneye doğru yürüdü. Memlük Sultanı Kansu Gavri de Halep’in kuzeyinde Mercidâbık Ovası’nda savaş düzeni aldı. 24 Ağustos 1516’da başlayan savaşta Osmanlı topçusu ve tüfekçileri Memlük süvarisine ağır kayıplar verdirdi. Memlük ordusu atlı gelenekle savaşıyordu ve ateşli silahlara karşı ayak uyduramadı. Savaş sırasında Memlük sol kanat komutanı Halep Valisi Canbirdi Gazâlî’nin savaşı terk ettiği ve Osmanlı’ya yaklaştığı anlatılır. Kansu Gavri, savaşın ortasında atından düşüp öldü; yaşlı sultanın kalp krizinden öldüğü rivayet edilir. Osmanlılar zaferin ardından Halep’e, sonra Şam’a girdi. Şam’da İbn Arabî türbesi ve Emevî Camii çevresi Osmanlı’nın dikkatini çekti; Selim burada türbe ve külliye yaptırdı.

Ridâniye Savaşı

Mercidâbık sonrası Memlükler, yeni sultan Tomanbay’ı seçti. Osmanlı ordusu Gazze üzerinden Sina Çölü’nü geçerek Mısır’a girdi. Tomanbay, Kahire yakınlarında Ridâniye mevkiinde savunma hattı kurdu ve hendek kazdırdı. Osmanlı ordusu gece harekâtıyla savunma hattını yararak Memlüklerin arkasına geçti. 22 Ocak 1517’de yapılan savaşta Osmanlı ordusu kesin zafer kazandı. Kahire alındı. Tomanbay bir süre direnişe devam etti ancak Nil deltasında yakalandı ve Nisan 1517’de Bâbüzüvele’de idam edildi. Böylece Memlük Devleti sona erdi.

Hilafet ve Kutsal Emanetler

Osmanlı fethi sonrasında Mekke Şerifi Barakât, Osmanlı hâkimiyetini kabul etti. Hicaz’ın anahtarları Yavuz’a gönderildi. Bu olay üzerine Yavuz’a “Hâdimü’l-Haremeyn” (iki kutsal şehrin hizmetkârı) unvanı verildi. Kahire’de bulunan Abbâsî halifesi III. Mütevekkil’in hilafeti Yavuz’a devrettiği, Hırka-i Saâdet ve diğer kutsal emanetlerin Osmanlı’ya geçtiği anlatılır. Ancak tarihçiler, hilafetin resmen devredildiğine dair çağdaş sağlam belgelerin bulunmadığını, bu anlatımın sonradan, özellikle XVIII. yüzyılda yaygınlaştığını belirtir. Osmanlı sultanlarının “halife” unvanı kullanması ise önceki dönemlerde de vardı. Emanetlerin İstanbul’a getirilmesi ise kaynaklarda geçer ve Topkapı Sarayı’ndaki Mukaddes Emanetler Dairesi’nde sergilenir.

Sonuçlar

Bu fetihlerle Osmanlı, Doğu Akdeniz’de egemen güç oldu ve Hindistan ticaret yollarına etkide bulundu. Mısır, hububat ve gelir kaynağı olarak imparatorluk için önem taşıdı. Osmanlı yönetimi, Memlük yapılarının bir kısmını (örneğin Memlük beylerinin bazı idari görevleri) koruyarak geçiş yaptı. Canbirdi Gazâlî Şam valiliğine getirildi. Bu dönemde ilk Osmanlı donanması Kızıldeniz’e yönelerek Portekizlilere karşı faaliyet gösterdi. Kanûnî döneminde Mohaç ve Preveze zaferleriyle birlikte Osmanlı çağının zirvesine ulaştı. Önceki dönemde Memlüklerin Moğol tehdidini durdurması için Ayn Câlût yazısına bakılabilir.

Tarih Yazımı

İbn İyâs’ın Mısır’ın bu dönemini anlatan eseri, Memlük tarafının perspektifini sunar. Osmanlı kaynakları ise seferin dinî ve siyasi gerekçelerini vurgular. Fetihlerin ardından Mısır’da yapılan uygulamalar ve yağma konusunda İbn İyâs sert eleştiriler yapar. Modern araştırmalar, Osmanlı yönetiminin Mısır’da yerel yapıyı muhafaza ettiğini, Memlük emirlerinin sonraki yüzyıllarda da etkili olduğunu belirtir. Bu bağlamda fetih, kesin bir kopuş değil, süreklilik ve değişimin bir arada yaşandığı bir dönüşüm olarak değerlendirilir.

Mısır’ın Osmanlı Yönetimine Girişi

Mısır’ın fethinden sonra Yavuz Selim Kahire’de yaklaşık sekiz ay kaldı. Burada Hırka-i Saadet, Peygamber’in sakalı ve kılıcı gibi emanetlerin İstanbul’a götürülmesi sağlandı. Ayrıca Memlük döneminin ilim adamları, sanatçıları ve ustaları İstanbul’a getirildi. Bu göç Osmanlı mimarisi ve sanatını etkiledi. Mısır valisi olarak Hayır Bey (Hayrbek) tayin edildi; o, eski Memlük emiri olup Osmanlıya katılmıştı. Hayır Bey’in ölümünden sonra Mısır’a Osmanlı atanan valiler yönetmeye başladı. Mısır’ın ekonomisi Osmanlı hazinesine büyük gelir sağladı. Hicaz ve Kızıldeniz’in korunması için donanma Süveyş’te üslendirildi.

Memlüklerin Yenilgi Sebepleri

Memlük ordusunun savaş geleneği, zırhlı süvari ve kılıç-mızrak üstünlüğüne dayanıyordu. Ateşli silahlara karşı mesafeli duruşları, bu silahlardan kullanan birlikleri küçümsemeleri ve emirler arasındaki rekabet yenilginin nedenleri arasında sayılır. Ayrıca Memlük hazinesinin Portekiz ticaretinin yarattığı baskıyla zayıflaması, ordunun masraflarını karşılamayı zorlaştırdı. Memlük yönetici sınıfının köle kökenli yapısı, uzun vadede devlet içinde çekişmeleri artırdı. Bu zayıflıklar Osmanlı’nın hızlı zaferini kolaylaştırdı.

Sıkça Sorulan Sorular

Mercidâbık Savaşı ne zaman yapıldı?

24 Ağustos 1516’da Halep yakınlarında yapıldı.

Memlük sultanı nasıl öldü?

Kansu Gavri, Mercidâbık’ta savaş sırasında ölmüştür; kalp krizi rivayeti vardır.

Hilafet Osmanlıya devredildi mi?

Resmî bir devrin belgesi yoktur; bu anlatım sonraki dönem kaynaklarında yaygınlaşmıştır.

Ridâniye’nin sonucu ne oldu?

Kahire alındı ve Memlük Devleti sona erdi; Mısır Osmanlı topraklarına katıldı.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 19 Haziran 2026 · Kaynaklar: İbn İyâs, Bedâ'i'u'z-zühûr fî vekâi'i'd-dühûr; Hoca Sadeddin Efendi, Tâcü't-tevârîh; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Mercidâbık Savaşı", "Ridâniyye Savaşı" ve "Hilâfet" md.; Halil İnalcık, The Ottoman Empire: The Classical Age

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →