Levant Arapları Arasından Yetişen Ünlü Âlimler ve Mutasavvıflar

Levant, İslam ilim tarihinin parlak merkezlerindendir. Şam’da Evzâî, Nevevî, İbn Asâkir, İbn Teymiyye, İbn Kesîr ve İbn Âbidîn; Filistin’de İmam Şâfiî’nin doğduğu Gazze ve Nablus’ta Abdülganî en-Nablusî gibi isimler hadis, fıkıh, tarih ve tasavvuf alanlarında çığır açmıştır.

İlk Dönem: Evzâî ve Şam Hadis Okulu

Abdurrahman b. Amr el-Evzâî (ö. 157/774), Baalbek’te doğmuş, Beyrut’ta yaşamış ve vefat etmiş bir fakihtir. Şam ve Endülüs’te bir süre uygulanan Evzâî ekolü, sahabe ve tâbiîn ameline sıkı bağlılığıyla bilinir. Şam, Sahabe döneminden itibaren Ebü’d-Derdâ, Ubâde b. Sâmit ve Muâz b. Cebel gibi sahabilerin ilim verdiği bir merkezdi; Ebû Ubeyde b. Cerrâh ve Halid b. Velid gibi komutanlar bölgeye yerleşti. Hâlid b. Ma’dân, Mekhûl ve Zührî gibi tâbiîn âlimleri hadis rivayetinin kaynaklarındandır. Ebû Mushir ve Dühaym gibi sonraki muhaddisler Şam hadis okulunu sürdürdü. Dımaşk’ın Emevî Camii, bu ilim halkalarının sahnesi oldu.

Selçuklu, Eyyûbî ve Memlük Dönemi

İbn Asâkir (ö. 571/1176), Dımaşk’ta doğan, hadis rihlesi yapan ve yetmiş bin sayfaya yakın “Târîhu Medîneti Dımaşk” adlı eserin müellifi olan büyük bir muhaddis ve tarihçidir. Nureddin Zengî onun için Nûriyye Dârü’l-hadis’ini kurdu. Nevevî (ö. 676/1277), Şam yakınlarındaki Nevâ’da doğmuş, Şâfiî fakihi ve muhaddistir. Riyâzü’s-sâlihîn, el-Ezkâr, el-Erbaûn ve Müslim şerhi gibi eserleri bugün Türkiye’de de çok okunur. Sade yaşamı, zühdü ve yöneticilere hakkı söylemesiyle bilinir. İbn Salâh eş-Şehrezûrî (ö. 643/1245) hadis usulü kitabı Mukaddime’si ile tanınan, Kürt asıllı Şâm âlimidir. İzzeddin b. Abdisselâm ve Ebû Şâme gibi âlimler de Şam’da ders verdi. Bu dönemde Şam, Kahire ile birlikte İslam dünyasının ilim başkenti sayılırdı. Kürt kökenli âlimler için Kürt âlimler yazısı okunabilir.

İbn Teymiyye Okulu: İbn Kayyim, İbn Kesîr ve Zehebî

Takıyyüddin İbn Teymiyye (ö. 728/1328), Harran’da doğmuş, Dımaşk’ta yetişmiş Hanbelî âlimdir. Akaid, fıkıh ve tefsir alanlarında geniş eserler verdi; görüşleri döneminde tartışma konusu olmuş, hapis dönemleri yaşamış, Dımaşk Kalesi’nde vefat etmiştir. Öğrencileri arasında İbn Kayyimi’l-Cevziyye (ö. 751/1350), İbn Kesîr (ö. 774/1373) ve Zehebî (ö. 748/1348) yer alır. İbn Kesîr’in tefsiri ve el-Bidâye ve’n-Nihâye adlı tarihi, Zehebî’nin Siyer ve Târîhu’l-İslâm eserleri hadis ve rical ilminin temel kaynaklarıdır. İbn Teymiyye’nin görüşlerine yaklaşım âlimler arasında farklılık gösterir: Bir kesim onu dinin yeniden dirilişinin öncülerinden sayarken, bir kesim bazı görüşlerini eleştirir. Bu iki bakışı aktarmak tarafsızlığın gereğidir.

Tasavvuf: İbn Arabî, Nablusî ve Diğerleri

Muhyiddin İbn Arabî (ö. 638/1240), Endülüs’te doğmuş, Şam’da yaşamış ve vefat etmiştir. Fütûhât-ı Mekkiyye ve Fusûsü’l-hikem gibi eserleri, tasavvuf düşüncesinde derin tartışmalara yol açmıştır. Abdülganî en-Nablusî (ö. 1143/1731), Şam’da doğan Nakşibendî-Kādirî şeyhi, mutasavvıf, şair ve çok yönlü bir müelliftir; Hakîkatü’l-Hakîka ve Kur’an tefsiri çalışmalarıyla tanınır, Filistin ve Mısır’ı kapsayan seyahat kayıtları bırakmıştır. Mevlânâ Halid-i Bağdâdî Şam’da vefat etmiş, Halidiyye koluna merkez olmuştur. Bu isimlerin eserleri Osmanlı topraklarında yaygın okunmuş, Türk tasavvuf kültürüne etki etmiştir.

Osmanlı ve Modern Dönem: İbn Âbidîn ve Reformcular

Muhammed Emîn İbn Âbidîn (ö. 1252/1836), Şam’da yetişen Hanefî fakihidir. Reddü’l-muhtâr alâ’d-Dürri’l-muhtâr adlı hâşiyesi, Osmanlı kadıları ve müftüleri için temel başvuru kaynağı olmuştur; Türkiye’de de Hanefî fıkhı çalışmalarında yaygın kullanılır. Cemaleddin el-Kāsımî (ö. 1914) ve Tâhir el-Cezâirî (ö. 1920), Şam’da ıslahçı ve Selefî-Reformcu çizgide eserler verdi. Muhammed Nasırüddin el-Elbânî (ö. 1999), Arnavut asıllı olup Şam’da yetişmiş, hadis tahrici ve sıhhat tespitleriyle bilinen bir muhaddistir. Mustafa es-Sibâî (ö. 1964) ve diğer âlimler, XX. yüzyıl Suriye’sinde İslam hukuku ve toplumsal çalışmalarla öne çıktı. Bu dönemdeki farklı ekoller arasındaki ilişkiler siyasi bağlamlarla da iç içe olduğundan, her ismin görüşleri hakkında kaynaklara dayalı bilgi edinmek gerekir.

Filistin: Gazze, Nablus ve Kudüs Âlimleri

İmam Şâfiî (ö. 204/820), Gazze’de doğmuştur ve Şâfiî mezhebinin kurucusudur. Kudüs’te Mescid-i Aksâ çevresinde yüzyıllar boyunca ders halkaları kurulmuştur. İzzeddin el-Kassâm (ö. 1935) gibi XX. yüzyıl isimleri ise dinî ve siyasi mücadele ile anılır; bu yönüyle farklı yorumlara açıktır. Hanefî ve Şâfiî medreseleri Memlük dönemi Kudüs’ünde (Eşrefiyye, Tankiziyye, Nasıriyye) gelişmiştir. Osmanlı döneminde Kudüs müftüleri ve Haremeyn ilişkileri de ilim hayatını destekledi.

Levant İlim Geleneğinin Özellikleri

• Hadis ve rical merkezi: Şam, Kahire ve Bağdat ile birlikte hadis rihlesinin duraklarından biri idi.
• Mezhep çeşitliliği: Hanefî, Şâfiî, Hanbelî ve Mâlikî ekoller bir arada bulundu.
• Tarih yazıcılığı: İbn Asâkir, İbn Kesîr ve Zehebî tarih ve biyografi yazımında örnek eserler verdi.
• Tasavvuf ve ıslah çizgisi: İki eğilim tarih boyunca aynı şehirde birlikte yaşadı.

Levant’ın siyasi tarihi için Levant Arapları tarihi, kültürü için Levant Arapları kültür ve gelenekleri ve günümüz için Levant Arapları bugün yazıları okunabilir. Yemen’in ilim geleneği için Yemenliler İslam’la nasıl tanıştı? yazısına bakılabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Evzâî mezhebi neden devam etmedi?

Evzâî (ö. 157/774) Şam ve Endülüs’te bir süre uygulanan bağımsız bir fıkıh ekolü kurdu; talebe yetiştirememesi ve diğer mezheplerin yükselişiyle zamanla sönükleşti.

Nevevî’nin en bilinen eserleri nelerdir?

Riyâzü’s-sâlihîn, el-Ezkâr, Kırk Hadis ve Sahîh-i Müslim şerhi (el-Minhâc) en bilinenleridir.

İbn Âbidîn hangi mezhebin âlimidir?

Hanefî mezhebinin son dönem büyük fakihlerindendir; Reddü’l-muhtâr (Hâşiyetü İbn Âbidîn) adlı eseri Hanefî fıkhında temel başvuru kaynağıdır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 26 Haziran 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Evzâî", "Nevevî", "İbn Asâkir", "İbn Âbidîn" md.; Zehebî, Siyeru a'lâmi'n-nübelâ; Subkî, Tabakâtü'ş-Şâfiiyye

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →