Yemenliler Tarihi: Müslüman Kimliğinin Oluşumu ve Gelişimi

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Râşidîn, Emevî ve Abbasî Dönemi
Zeydî İmamlığının Kuruluşu
Sülayhîler, Eyyûbîler ve Resûlîler

Yemen tarihi, Râşidîn halifeleri ve Emevî-Abbasî valilikleriyle başlayıp Zeydî imamlığı, Resûlîler, Osmanlı ve modern cumhuriyetlere uzanan zengin bir süreçtir. Şâfiî çoğunluk ile Zeydî nüfusun bir arada yaşadığı bu coğrafya, İslam’ın erken dönem etkisini bugüne taşır.

Râşidîn, Emevî ve Abbasî Dönemi

Hulefâ-yi Râşidîn döneminde Yemen, Medine’ye bağlı valilerle yönetildi; Ya’lâ b. Ümeyye gibi valiler atandı. Emevîler ve Abbasîler döneminde bölge uzak bir eyalet olarak kalmış, merkezî otorite zayıflamıştır. IX. yüzyılın başında Ziyâdîler (818-1018) Zebîd merkezli bir Sünnî hanedan kurdu; Zebîd, Şâfiî fıkıh eğitiminin merkezi hâline geldi. Sana çevresinde Yu’firîler (847-997) bağımsız yönetim kurdu. Bu dönemde Yemen Sünnî-Şâfiî ve Zeydî toplumsal ayrışmanın temellerini attı. Kinde ve Hadramevt bölgesi ise farklı kabile ve ticaret düzenlerine sahipti.

Zeydî İmamlığının Kuruluşu

Zeydîlik, Hz. Hüseyin’in torunu Zeyd b. Ali’nin (ö. 740) yönetime çıkışına nispet edilen bir mezheptir. Hâdî ilâ’l-Hak Yahyâ b. Hüseyin (ö. 911), Medine’den gelerek Saada’da 897’de Zeydî imamlığını kurdu. Zeydî imamlığı, Peygamber soyundan (ehl-i beyt) âlim ve adil bir kimsenin imam olmasını esas alır. Bu devlet, Yemen’in kuzey dağlık kesimlerinde yüzyıllarca varlığını sürdürdü; Sana, Saada ve Hacce çevresi Zeydî merkezleriydi. Zeydî fıkhı, İmam Hâdî’nin görüşlerine ve Zeyd b. Ali’ye dayanmakla birlikte, Hanefî fıkhına yakın hükümler içerir; akaidde Mu’tezile’ye yakınlığı bilinir. Yemen’de Zeydî-Şâfiî bir arada yaşamanın uzun bir geçmişi vardır.

Sülayhîler, Eyyûbîler ve Resûlîler

Ali es-Sülayhî (ö. 1067) İsmâilî-Fatımî davetiyle Yemen’de bir devlet kurdu; eşi Arvâ (Melike Arvâ b. Ahmed, ö. 1138), bir kadın yönetici olarak anılır. Eyyûbîler, 1174’te Turan Şah komutasında Yemen’i aldı; ardından Resûlîler (1229-1454) Eyyûbî mirasını devralarak Taiz merkezli güçlü bir Sünnî-Şâfiî devlet kurdu. Resûlî döneminde Taiz, Zebîd ve Tihame’de medreseler, kütüphaneler ve hastaneler yapıldı; tarım ve Kızıldeniz ticareti gelişti. Tâhirîler (1454-1517) onların yerini aldı. Bu dönemler, Yemen’in Sünnî-Şâfiî ilim geleneğinin zirvesini temsil eder. Mısır’daki Eyyûbî dönemi için Mısırlılar tarihi yazısına bakılabilir.

Osmanlı Dönemleri

Memlükler Yemen’e ulaşma çabasında başarısız olunca, 1538’de Hadım Süleyman Paşa komutasındaki Osmanlı donanması Aden ve Zebîd’i aldı; Osmanlı idaresi Tihame ve Sana’da kuruldu. Zeydî imamlar Kâsımî hanedanı liderliğinde mücadele ederek 1635’te Osmanlıları çıkardı. İkinci dönemde, 1872’de Sana Osmanlılara bağlandı; Yemen Vilayeti kuruldu. Yemen’in dağlık bölgelerinde Zeydî imamların direnişi XX. yüzyıl başına kadar sürdü. İmam Yahyâ Hamîdüddin ile Osmanlı arasında 1911 Daan Anlaşması imzalandı. Osmanlı döneminde medreseler, kışlalar ve yol yapıları inşa edildi; ancak bölge halkı ile ilişkiler karmaşık seyretti.

Modern Dönem: Mütevekkilî Krallık ve Cumhuriyetler

I. Dünya Savaşı sonrası Osmanlı çekilince İmam Yahyâ 1918’de Kuzey Yemen’de Mütevekkilî Krallığı’nı kurdu. 1962’de Cumhuriyetçi darbe ile Yemen Arap Cumhuriyeti ilan edildi ve iç savaş yaşandı. Güney Yemen, 1839’dan itibaren Aden merkezli İngiliz sömürgesi altındaydı; 1967’de bağımsız olup Marksist bir yönetime geçti. 1990’da iki Yemen birleşti. 1994 iç çatışması, 2004’ten itibaren Kuzey’deki Husi hareketiyle yaşanan sorunlar ve 2011 halk hareketleri, 2014 sonrasındaki iç savaş ülkeyi büyük bir insani krize sürükledi. Bu karmaşık siyasi gelişmelerde dinî, bölgesel ve dış güçlere ait pek çok farklı yorum bulunur; burada yalnızca temel olgulara yer verilmiştir.

Hadramevt, Aden ve Tihame’nin Rolü

Hadramevt vadisi (Tarim, Şibam, Seyyun), Alevî seyyidlerinin ilim ve tasavvuf geleneğiyle tanınır; bu topluluk Hint Okyanusu kıyılarında (Endonezya, Malezya, Doğu Afrika) İslam’ın yayılmasına büyük katkı sağladı. Aden, antik çağdan beri limanıyla önemli bir ticaret merkezidir. Tihame (Kızıldeniz kıyısı), Şâfiî ilim ve sûfî geleneğinin merkezlerindendir. Bu bölgesel çeşitlilik, Yemen kimliğinin çok katmanlı yapısını gösterir.

Tarihî Süreçten Çıkarımlar

Yemen’de Şâfiî ve Zeydî ekoller yüzyıllardır birlikte yaşamıştır.
Dağlık coğrafya, merkezî otoriteleri sınırlamış ve kabile yapısını güçlendirmiştir.
Deniz ticareti ve hac yolları İslam’ın Asya ve Afrika’ya yayılmasında rol oynamıştır.

İslam’a giriş süreci için Yemenliler İslam’la nasıl tanıştı?, ilim hayatı için Yemenli âlimler ve mutasavvıflar ve günümüz için Yemenliler günümüzde yazıları okunabilir.

Yemen’in Medeniyet Mirası: Sana ve Zebîd

Sana, kerpiç ve alçı süslemeli yüksek evleri, camileri ve çarşısıyla UNESCO Dünya Mirası’dır; Sana Ulu Camii, Peygamberimiz zamanından kalma kabul edilen en eski camilerdendir. Zebîd ise Ziyâdîler ve Resûlîler döneminde İslam dünyasının en önemli Şâfiî ilim merkezlerinden biri oldu; yüzlerce medrese ve kütüphane barındırdığı rivayet edilir. Bu şehirlerdeki mimari, yerel malzeme ve geleneklerle İslam sanatının birleşimidir. Yemen ayrıca kahvenin (Mokha limanından) dünyaya yayılışında ve sûfî çevrelerde kahve içilmesinin yaygınlaşmasında anılan bir coğrafyadır. Bu tarihî miras, savaş ve ihmalden zarar görmüş olup korunması için çaba harcanmaktadır.

Sıkça Sorulan Sorular

Zeydîlik nedir ve Yemen’de ne zaman yerleşti?

Hz. Hüseyin’in torunu Zeyd b. Ali’ye nispet edilen, Şiî ve Sünnî mezhepler arasında orta yerde duran bir mezheptir; Yahyâ b. Hüseyin el-Hâdî ilâ’l-Hak, 897’de Saada’da Zeydî imamlığını kurdu.

Resûlîler kimlerdir?

Eyyûbîlerden sonra Yemen’i yöneten (1229-1454) Sünnî-Şâfiî bir hanedandır; Taiz ve Zebîd’de ilim ve ticaretin gelişmesine katkıda bulundu.

Osmanlı Yemen’de ne kadar kaldı?

İki dönemde: 1538-1635 ve 1872-1918; Yemen’in bazı bölgelerinde direnişler sürmüştür.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 11 Ekim 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Yemen", "Zeydiyye", "Resûlîler" md.; Hemdânî, Sıfatü Ceziretü'l-Arab; Mes'ûdî, Murûcü'z-zeheb

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →