Levant Arapları Tarihi: Müslüman Kimliğinin Oluşumu ve Gelişimi

Levant, Emevîlerin başkenti Şam’dan Haçlı seferlerine, Eyyûbî ve Memlük dönemlerinden Osmanlı yönetimine uzanan zengin bir İslam tarihine sahiptir. Bölge, Kudüs ve Mescid-i Aksâ nedeniyle dinî açıdan, ticaret yolları nedeniyle ise siyasi ve ekonomik açıdan merkezî bir konumdadır.

Emevîler Dönemi (661-750)

Muâviye b. Ebî Süfyân, Hz. Ali’nin şehadetinden sonra halifeliğini ilan edip başkenti Şam yaptı (661). Emevî devleti, Şam’dan Kuzey Afrika, İspanya, Orta Asya ve Sind’e kadar uzanan bir imparatorluk kurdu. Abdülmelik b. Mervân (685-705) Arapçayı devlet dili yaptı, İslam parasını bastırdı ve Kubbetü’s-Sahra’yı yaptırdı (691). Velid b. Abdülmelik döneminde Şam’daki Emevî Camii inşa edildi (705-715). Emevî mimarisi Bizans etkilerini taşıyarak İslam sanatının ilk büyük örneklerini verdi. Bu devirde Şam, Hıms ve Filistin’de yerleşik Arap kabilelerinin (Kelb, Kays) siyasi çekişmeleri devletin iç dengelerinde rol oynadı. Hristiyan ve Yahudi cemaatler dinî özgürlüklerini korudu. Emevî sonrası Abbasîler başkenti Bağdat’a taşıdı (762) ve Şam bir eyalet merkezi haline geldi; yine de bölge ilim ve ticaret merkezi olmaya devam etti.

Abbasî, Fatımî ve Selçuklu Dönemi

Abbasîler döneminde Levant sık sık isyanlar ve bölgesel güç mücadelelerine sahne oldu. Tolunoğulları, Ihşîdîler ve Fatımîler Şam ve Filistin üzerinde hakimiyet kurmaya çalıştı. 1071’de Büyük Selçuklu Sultanı Alp Arslan Malazgirt’te Bizans’ı yendi; ardından Selçuklu komutanları Suriye ve Filistin’e yöneldi. Atsız b. Uvak, 1071’de Kudüs’ü Fatımîlerden aldı; ardından Melikşah’ın kardeşi Tutuş Şam’da Suriye Selçuklu Devleti’ni kurdu (1079). Bu dönemde “Atabeglikler” ortaya çıktı; Zengîler (Musul ve Halep) bunlar arasındadır.

Haçlı Seferleri ve Selahaddin Eyyûbî

1096’da Papa II. Urban’ın çağrısı üzerine başlayan Haçlı seferleri, 1099’da Kudüs’ün Haçlılar tarafından alınmasıyla sonuçlandı ve Kudüs Krallığı, Antakya Prensliği, Trablus ve Urfa Kontlukları kuruldu. Müslüman tarafında Zengî (1144’te Urfa’yı aldı), oğlu Nureddin Mahmud Zengî ve nihayet Selahaddin Eyyûbî mücadelenin öncüleri oldu. Selahaddin, Mısır ve Şam’ı birleştirerek 1187’de Hıttin Savaşı’nı kazandı ve aynı yıl Kudüs’ü teslim aldı. Kaynaklara göre şehir halkına karşı müsamahalı davranılmış, fidye karşılığında çoğu serbest bırakılmıştır. Üçüncü Haçlı Seferi’nde Arsuf ve Yafa’da çarpışmalar yaşandı ve 1192 Remle Antlaşması ile Kudüs Müslüman yönetiminde kalırken Hristiyan hacıların ziyaretine izin verildi. Eyyûbî devleti Selahaddin’den sonra parçalandı. Mısır ile bağlantılar için Mısırlılar tarihi yazısı okunabilir.

Memlükler Dönemi (1260-1517)

1260’ta Ayn Câlût’ta Moğolları yenen Memlükler, Levant’ı da kontrol altına aldı. Baybars ve Kalavun’un fetihleriyle Haçlı kaleleri düştü; 1291’de Akka’nın alınmasıyla Haçlı varlığı sona erdi. Şam, Memlük yönetiminde medreseler, hastaneler ve ilim hayatıyla gelişti; İbn Teymiyye, Nevevî, İbn Kesîr, Zehebî gibi âlimler bu dönemde yetişti. 1400’de Timur Şam’ı ele geçirip yaktı; şehir büyük kayıplar verdi. Memlük idaresi, bölgede Sünnî mezhepler (özellikle Şâfiî ve Hanefî) ve tasavvuf kurumlarını destekledi.

Osmanlı Dönemi (1516-1918)

Yavuz Sultan Selim, 1516’da Mercidâbık Savaşı’nı kazanarak Şam, Halep ve Filistin’i Osmanlı topraklarına kattı. Şam, hacıların toplandığı ve Hicaz’a hareket ettiği hac yolu başlangıcı olarak ayrıcalıklı bir konuma sahipti. Şam Eyaleti, Halep, Trablusşam ve Sayda eyaletleri olarak yönetilen bölge, özellikle XVI. yüzyılda refah dönemi yaşadı. Osmanlı döneminde Süleymaniye Külliyesi (Şam, 1554) gibi yapılar inşa edildi, Kudüs surları yenilendi (Kanunî Sultan Süleyman, 1537-1541). XIX. yüzyılda Tanzimat reformları, Kavalalı Mehmed Ali Paşa’nın İbrahim Paşa komutasında bölgeyi işgali (1831-1840) ve Avrupa devletlerinin nüfuz mücadelesi, bölgenin siyasi dokusunu değiştirdi. 1908’de II. Abdülhamid döneminde Hicaz Demiryolu’nun Şam-Medine hattı açıldı. Osmanlı döneminde Müslüman, Hristiyan ve Yahudi cemaatleri millet sistemi çerçevesinde bir arada yaşadı.

I. Dünya Savaşı ve Modern Devletlerin Doğuşu

I. Dünya Savaşı sırasında Osmanlı, Levant’ta İngiliz ve Arap Ayaklanması güçlerine karşı savaştı. 1916 Sykes-Picot Anlaşması ile bölge İngiliz ve Fransız nüfuz alanlarına bölündü; 1917 Balfour Deklarasyonu Filistin’de Yahudi ulusal yurdu vaadini içeriyordu. Savaştan sonra Suriye ve Lübnan Fransız mandası, Filistin ve Ürdün (Trans-Ürdün) İngiliz mandası altına girdi. Suriye 1946, Lübnan 1943, Ürdün 1946’da bağımsızlık kazandı. 1948’de İsrail Devleti’nin kurulması, Filistin’de büyük bir nüfus yer değişikliği ve süregelen bir siyasi çatışma doğurdu. Bu konular çok hassas ve çok katmanlı olduğundan, birbirinden farklı anlatılar mevcuttur; bu yazıda yalnızca temel tarihsel olgulara yer verilmiştir.

Levant Tarihinin Dinî Katkıları

• Emevî mimarisi: Kubbetü’s-Sahra ve Emevî Camii, İslam sanatının köşe taşlarındandır.
• Hadis ve fıkıh geleneği: Evzâî fıkhı, Şam hadis okulu ve İbn Asâkir’in Dımaşk Tarihi bölgenin ilmî mirasındandır.
• Tasavvuf: Şam, İbn Arabî’nin ve çeşitli tarikatların merkezlerinden biri olmuştur.
• Hoşgörü pratiği: Çok dinli toplum yapısı, Levant’ın tarihî karakteridir.

İlk dönem fetihler için Levant Arapları İslam’la nasıl tanıştı?, kültür için Levant Arapları kültür ve gelenekleri ve ilim hayatı için Levant Arapları âlimleri yazıları okunabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Emevîler neden Şam’ı başkent yaptı?

Muâviye b. Ebî Süfyân, Şam valisi olarak bölgede güçlü bir askerî ve siyasi destek buldu; Kûfe ve Medine’deki iç çatışmalar sonrası Şam’ı merkez yaptı (661).

Selahaddin Kudüs’ü ne zaman geri aldı?

1187’de Hıttin Savaşı’nın ardından, 2 Ekim 1187’de Kudüs teslim alındı.

Osmanlı Şam’ı ne zaman aldı?

1516’da Mercidâbık Savaşı’ndan sonra Yavuz Sultan Selim Şam ve Halep’i Osmanlı topraklarına kattı.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 27 Ekim 2026 · Kaynaklar: İbnü'l-Esîr, el-Kâmil fi't-târîh; İbn Asâkir, Târîhu Dımaşk; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Emevîler", "Haçlı Seferleri", "Şam" md.

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →