Medine Münafıkları ve Abdullah b. Übey b. Selûl

Münafıklar, Medine’de dışarıdan Müslüman görünüp içten inanmayan kimselerdi. Başları Hazrec reisi Abdullah b. Übey b. Selûl idi. Kur’an’da Münâfikûn Suresi ve Tevbe ile Ahzâb gibi surelerde nifak hareketi eleştirilir; Peygamberimiz ise bu kimselerle dış görünüşe göre muamele etmiştir.

Nifak Kavramı

Nifak, inanmadığı hâlde inanır görünmek, ikiyüzlülük anlamına gelir. Kur’an’da Mekke döneminde nifaktan söz edilmez; Medine’de İslam’ın siyasi güç olması ve toplumsal faydalar elde etme isteği nifakın ortaya çıkış zeminini oluşturdu. İtikadî nifak (içte inanmama) ve amelî nifak (yalan, ihanet, söz tutmama gibi davranışlar) olarak ikiye ayrılır. Buhârî’deki hadiste münafığın alametleri “konuştuğunda yalan söyler, söz verdiğinde caymasıdır, emanete hıyanet eder” şeklinde sayılır (İmân 24). Bu hadis amelî nifakı gösterir ve her Müslümanın kendi davranışını sorgulaması için hatırlatma olarak kullanılır.

Abdullah b. Übey b. Selûl

Abdullah b. Übey, Buâs savaşı sonrası Hazrec’in saygın reisiydi. Rivayetlere göre Medineliler onu kral yapmak üzere tac hazırlığındayken Peygamberimizin gelişi bu planı engelledi. Bu nedenle Peygamberimize karşı gizli bir kırgınlığı olduğu anlatılır. Zahiren Müslüman oldu ve Medine toplumundaki yerini korudu. Kaynuka olayında kabileye arka çıktığı (Medine’deki Yahudi kabileleri), Uhud’da cemaatten üçte biri olan yaklaşık üç yüz kişiyi geri çektiği anlatılır. Kur’an Âl-i İmrân 167’de bu davranışı “Gelin, Allah yolunda savaşın” denildiğinde “Savaşmayı bilseydik sizinle gelirdik” demelerine işaret ederek anar.

Mürayse Olayı ve Münâfikûn Suresi

Hicri 5 veya 6’da Benî Mustalık Gazvesi (Mürayse) sırasında bir su başında Muhacir ve Ensar gençleri arasında kavga çıkınca, Abdullah b. Übey “Medine’ye dönersek, aziz olanlar zelilleri oradan çıkaracak” dedi (Münâfikûn 8). Haberi Zeyd b. Erkam Peygamberimize ulaştırdı. Abdullah yemin ederek inkâr etti; sonradan ayetler inerek Zeyd’in doğruluğunu bildirdi. Abdullah’ın oğlu Abdullah, babasına karşı Peygamberimizden izin istemediğini, babasının dediğini yapmayacağını ifade etti ve şehre girişte babasının önüne dikilip “Aziz olan Resûlullah’tır” demeden geçirmedi. Bu olay Münâfikûn Suresi’nin inişine sebep oldu. Sure münafıkların yeminle yalanını, Müslümanlara zarar verme çabasını ve ölümün onlara bir gün geleceğini anlatır.

İfk Olayı ve Mescid-i Dırâr

Hz. Âişe’ye atılan iftira olan ifk hadisesinde Abdullah b. Übey’in başı çektiği rivayet edilir (İfk hadisesi). Nur Suresi 11-20 ayetleri bu iftirayı reddeder. Tebük seferi öncesinde ise münafıklar Kubâ civarında Mescid-i Dırâr’ı (zarar mescidi) kurdu ve Peygamberimizi orada namaz kıldırmaya davet etti. Tevbe 107-110 ayetleri bu mescidin bir fitne yuvası olduğunu bildirdi; Peygamberimiz yıkılmasını emretti. Münafıkların Tebük seferine katılmamak için bahaneler üretmeleri Tevbe Suresi’nde ayrıntılı olarak anlatılır (Tevbe 38-59).

Ölümü ve Cenaze Namazı

Abdullah b. Übey hicri 9’da vefat etti. Oğlu Abdullah, Peygamberimizden babasının cenaze namazını kıldırmasını istedi. Peygamberimiz gömleğini kefen olarak verdi ve cenaze namazını kıldırmak üzere durduğunda Hz. Ömer itiraz etti. Peygamberimiz “Allah bana ihtiyar verdi: yetmiş defa bağışlanma dilesen de…” ayetini (Tevbe 80) hatırlatarak, yetmişten fazla dua edip belki bağışlanma sağlanacağı ümidini ifade etti. Namaz kılındıktan sonra Tevbe 84 indi: “Onlardan ölen hiçbirinin namazını asla kılma, kabri başında durma.” Bu rivayet Buhârî’de geçer (Cenâiz 84). Bundan sonra münafıkların cenaze namazı kılınmadı. Rivayetin yorumları arasında Peygamberimizin ümmeti için merhametli bir tavrı seçtiği, sonra hükmün netleştiği ifade edilir.

Hudeybiye ve Tebük’teki Rolleri

Münafıkların etkisi Hudeybiye’de de görüldü; Hudeybiye seferine katılmayan bedeviler özür beyan etti (Fetih 11). Tebük seferi sırasında yaklaşık seksen kişi bahane uydurup geride kalmıştı. Peygamberimiz sırlarını sadece Huzeyfe b. Yemân’a söylemişti; bu nedenle ona “sırdaş” denirdi. Hz. Ömer, bir cenazeye Huzeyfe katılmıyorsa kendisi de katılmaz olurdu. Hudeybiye Antlaşması ve Rıdvan Biatı yazılarında bu dönemdeki gelişmelerin bağlamı anlatılır.

Günümüze Dersler

Nifak kavramı, tekfir ve kişi hakkında hüküm verme konularında dikkatli olunması gerektiğini hatırlatır. Peygamberimiz münafığı bildiği hâlde dış görünüşe göre muamele etmiş, kimseyi iç niyetiyle yargılamamıştır. Bu ilke, bugün de insanların kalplerini yargılamama prensibi olarak gösterilir. Kişisel düzeyde ise nifak, sözde ve davranışta tutarlılık eksikliğidir; bundan Allah’a sığınmak gerektiği hadislerde bildirilir.

Münafıkların Sosyal Profili

Medine’deki münafıklar tek bir sınıftan oluşmuyordu. Bir kısmı Evs ve Hazrec’in ileri gelenleriydi, bir kısmı siyasi nüfuzunu kaybetme korkusu taşıyan kimselerdi, bir kısmı da bedevi Araplar arasında çıkarını gözeten kişilerdi. Cülâs b. Süveyd, Cedd b. Kays, Mu’attib b. Kuşeyr gibi isimler Kur’an’da kimlik belirtilmeden anılan ama kaynaklarda adı geçen kişilerdir. Kur’an üslubu çoğu zaman kişi adı vermeden davranışı eleştirir. Bu usul, hem utandırma yerine uyarı amacı taşır hem de ayetlerin zaman üstü mesajını korur. Tevbe 101, Medine çevresindeki bedevi münafıkları da anar ve Peygamberimizin onları bilmediğini, Allah’ın bildiğini ifade eder.

Sıkça Sorulan Sorular

Abdullah b. Übey kimdir?

Hazrec reisi olan, Medine’de Müslüman görünüp münafıkların başını çeken kişidir.

Uhud’da münafıklar ne yaptı?

Abdullah b. Übey yaklaşık üç yüz kişiyle ordudan ayrıldı.

Mescid-i Dırâr nedir?

Münafıkların Kubâ civarında fitne amacıyla kurduğu, Peygamberimizin yıktırdığı mescittir.

Münafığın cenaze namazı kılınır mı?

Tevbe 84 sonrası namaz kılınmadı; bu hüküm bilinen münafıklar için geçerlidir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 13 Mayıs 2026 · Kaynaklar: İbn Hişâm, es-Sîretü'n-nebeviyye; Buhârî, Tefsir (Münâfikûn); Müslim, Münâfikîn; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Nifak" ve "Abdullah b. Übey" md.; Münâfikûn, Tevbe 73-84 (kuran.diyanet.gov.tr)

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →