Ömer b. Abdülazîz Kimdir? Hayatı, İlmi ve Hikmetli Sözleri

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Ailesi ve yetişmesi
Medine valiliği
Halifeliğe geçişi

Ömer b. Abdülazîz (yaklaşık 682-720), 717-720 yıllarında hüküm süren Emevî halifesidir. Adaleti, sade yaşamı ve ilme verdiği önemle tanınır; halk arasında “beşinci raşid halife” olarak anılır. Kısa süren hilafeti boyunca vergi sistemi, mazlumların hakları ve ilmî faaliyetler konusunda önemli adımlar attığı kaynaklarda belirtilir.

Ailesi ve yetişmesi

Ömer, Emevî hanedanından Abdülazîz b. Mervân ile Hz. Ömer’in torunu Ümmü Âsım Leylâ’nın oğludur. Annesi tarafından Hz. Ömer’e nesep bağıyla ilişkilendirilmesi, onun “ikinci Ömer” olarak anılmasında etkili olmuştur. Medine’de büyüdü ve ilim meclislerinde yetişti. Saîd b. Müseyyeb, Urve b. Zübeyr ve Ubeydullah b. Abdullah gibi âlimlerle ilişki kurdu. Gençliğinde zarif giyimi ve rahat hayatıyla tanınırken, halife olduktan sonra sade bir hayat sürmeye başladığı anlatılır. Doğum yılı olarak 61-63 (681-683) arasındaki yıllar anılır; kesin tarih konusunda farklı kayıtlar vardır.

Medine valiliği

Halife Velîd b. Abdülmelik döneminde (705-715) Medine valisi oldu. Bu görevinde âlimlerden oluşan bir danışma meclisi kurduğu, halka karşı hoşgörülü davrandığı, önceki valilerin baskı politikasını yumuşattığı anlatılır. Medine’de kaldığı süre boyunca sahabe ve tâbiîn çevresiyle yakın temas hâlinde bulundu. Saîd b. Müseyyeb gibi âlimlerin görüşlerine başvurması, yönetim anlayışında ilme verdiği değeri gösterir. Bu dönem, onun adil yöneticilik anlayışının temellerinin atıldığı yıllar olarak değerlendirilir. Saîd b. Müseyyeb yazısı, o dönemin Medine ilim çevresini anlamaya yardımcı olur.

Halifeliğe geçişi

Süleyman b. Abdülmelik’in vasiyeti üzerine, Ömer b. Abdülazîz 717’de halife oldu. Rivayete göre bu görevi istemeden kabul etmiş, ilk konuşmasında halkı seçimle kendisine biat etmekte serbest bıraktığını söylemiştir. Halifeliği kabul ettikten sonra mevcut ihtişamlı sarayı terk etmiş, sade bir yaşam tarzı benimsemiştir. Kaynaklar, devlet hazinesinden kişisel olarak yararlanmadığını, ailesinin sahip olduğu haksız mülkleri iade ettiğini aktarır. Emevî hanedanı mensuplarının bu uygulamaya tepki gösterdiği de anlatılır.

Adalet ve vergi politikaları

Ömer b. Abdülazîz döneminde şu başlıklar öne çıkar:

Gayrimüslim tebaaya ve yeni Müslümanlara uygulanan haksız vergilerin kaldırılması veya azaltılması (özellikle yeni Müslüman olanlardan cizye alınmaması).
Valilerin denetimi ve halkın şikâyetlerinin dinlenmesi.
Haksız yollarla el konulmuş malların iadesi.
Hz. Ali’ye yönelik minberlerde yapılan sövgülerin kaldırılması (rivayete göre).
Askerî seferlerde aşırı harcamanın azaltılması.

Bu uygulamaların birçoğu Taberî, İbn Sa’d ve diğer erken kaynaklarda anlatılır; ayrıntılarda ve yoruma dair farklılıklar bulunur. Devlet gelirlerinin azalmasından rahatsız olan bazı valilerle yazışmaları da ünlüdür. Adalet anlayışı, Kur’an’daki “Allah adaleti ve iyiliği emreder” (Nahl Suresi, 16/90) ayetinin siyasi uygulamaya yansıması olarak değerlendirilir.

Hadis tedvini

Ömer b. Abdülazîz’in ilmî faaliyetlerinden biri, hadislerin yazıya geçirilmesi için verdiği emirdir. Buhârî’nin Sahîh’inde “İlim” bölümünde anılan haberde, halifenin Medine valisi Ebû Bekir b. Hazm’a “Hz. Peygamber’in hadislerine bak ve yaz; çünkü ilmin yok olmasından ve âlimlerin gitmesinden korkuyorum” yönünde talimat verdiği aktarılır (Buhârî, İlim). İbn Şihâb ez-Zührî de bu çalışmaya katkı yapan âlim olarak anılır; bkz. İbn Şihâb ez-Zührî. Bu adım, hadis tedvininin resmî bir destekle yürütülmesi bakımından önemlidir. Fakat hadislerin yazılması Hz. Peygamber döneminden beri bazı sahabîler tarafından yapılıyordu; Ömer’in emri bu çalışmayı daha sistematik hâle getirmiştir.

Zühdü ve ahlâkı

Ömer b. Abdülazîz, gece ibadetine, ağlamaya ve ahiret bilincine önem verirdi. Kaynaklarda mütevazı yaşamı, ailesine bile hazine malından verilmemesi, gece devlet işi için yakılan lambayı kişisel iş için söndürmesi gibi anekdotlar bulunur. Bu anlatıların bir kısmı edebî güzelleme taşıyabilir; ancak genel çizgi, adalet ve zühd üzerine kuruludur. Zühd hayatı, Hasan-ı Basrî gibi çağdaş zâhidlerle benzerlik gösterir. Ona ait olduğu söylenen mektuplarda yöneticilik, adalet ve Allah korkusu temaları işlenir.

Ömer’in uygulamalarının uzun vadeli etkileri konusunda tarihçiler farklı değerlendirmeler yapar; kimileri bunları kalıcı bir ahlâkî örnek, kimileri ise kısa ömürlü bir reform denemesi olarak görür.

Vefatı ve mirası

Ömer b. Abdülazîz, 101 (720) yılında Şam yakınlarındaki Deyrisem’ân’da hastalanarak vefat etti. Bazı kaynaklar onun Emevî hanedanının etkili üyeleri tarafından zehirlendiğini rivayet eder; bu iddia kesin olarak ispatlanmış değildir. Ölümünden sonra yerine geçen Yezîd b. Abdülmelik, onun reformlarının bir kısmını geri almıştır. Ömer’in mirası, adaletli yöneticilik örneği olarak İslâm siyaset ve ahlâk literatüründe yaşamıştır. Aynı dönemin diğer büyük âlimleri olarak Atâ b. Ebû Rebâh ve Mücâhid b. Cebr hakkında da yazılar hazırlanmıştır.

Sıkça Sorulan Sorular

Ömer b. Abdülazîz kimdir?

Yaklaşık 682’de Medine’de doğan, 717-720 yıllarında Emevî halifeliği yapan, adaleti ve zühdü ile tanınan, halk arasında “beşinci raşid halife” diye anılan yöneticidir.

Hilafeti ne kadar sürdü?

Yaklaşık iki yıl beş ay sürdü. Kısa süresine rağmen vergi, adalet ve ilim alanlarında önemli düzenlemeler yaptığı belirtilir.

Hadislerin yazıya geçirilmesiyle ilişkisi nedir?

Rivayete göre Medine valisi Ebû Bekir b. Hazm’a hadislerin derlenmesi talimatını vermiş, böylece hadis tedvini sürecinde resmî bir adım atılmıştır.

Nasıl vefat etti?

720’de Şam yakınlarındaki Deyrisem’ân’da vefat etti. Bazı kaynaklar zehirlendiğini rivayet eder, bunun tarihî kesinliği tartışmalıdır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 22 Ağustos 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Ömer b. Abdülazîz" md.; İbn Sa'd, et-Tabakātü'l-kübrâ; Taberî, Târîh; Diyanet İşleri Başkanlığı, diyanet.gov.tr

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →