Üveys el-Karanî Kimdir? Hayatı, İlmi ve Hikmetli Sözleri

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Kaynaklar ve temkin
Sahih rivayet: Hz. Ömer ve Üveys
Anneye iyilik

Üveys el-Karanî, Yemen’in Karn bölgesinde yaşamış, Hz. Peygamber’in zamanında Müslüman olduğu hâlde annesine bakmak zorunda olduğu için O’nu göremeyen zâhid bir tâbiîdir. Hakkında Müslim’de geçen bir rivayetle “tâbiînin en hayırlısı” olarak anılmış, tasavvuf geleneğinde “Üveysîlik” kavramının adı ondan alınmıştır.

Kaynaklar ve temkin

Üveys el-Karanî’nin hayatı hakkındaki bilgiler sınırlıdır. En sağlam kaynak, Müslim’in Sahîh’inde geçen ve Hz. Ömer’in Yemen’den gelen heyete Üveys’i sorduğu rivayettir. Diğer ayrıntılar ise sonraki kaynaklarda, özellikle tasavvuf tezkirelerinde ve menâkıb eserlerinde yer alır ve bunların tarihî sağlamlığı tartışmalıdır. Bu yüzden Üveys hakkındaki anlatıların bir bölümü tarihî olgudan çok, ahlâkî ve manevî sembol niteliği taşır. Yazının geri kalanında sağlam rivayet ile menkıbevî anlatı ayrı ayrı belirtilmiştir.

Sahih rivayet: Hz. Ömer ve Üveys

Müslim’in rivayetine göre Hz. Ömer, Yemen’den gelen yardımcı birliklere “Aranızda Üveys b. Âmir var mı?” diye sorardı. Bulduğunda, Hz. Peygamber’in Üveys için “Yemen’den, Karn kabilesinden Üveys adında bir adam gelir; annesi vardır ve ona iyilik eder. Alaca (cüzzam) hastalığı vardı, Allah’a dua etti, bir dirhem büyüklüğündeki yer dışında iyileşti. Sizden kim onunla karşılaşırsa, onun kendisi için mağfiret dilemesini istesin” şeklindeki beyanını aktarır (Müslim, Fezâilü’s-sahâbe). Hz. Ömer, Üveys’e rastladığında ondan mağfiret dilemesini istemiştir. Bu rivayet, Üveys’in annesine iyiliği ve tevazusu sayesinde makbul olduğunu gösterir. Rivayetin tam lafzında küçük farklılıklar bulunur; bu nedenle ayrıntılar için Müslim’in ilgili bölümüne bakılması gerekir.

Anneye iyilik

Üveys’in öne çıkan ahlâkî özelliği, annesine hizmet etmesidir. Kur’an’da “Rabbin, yalnız kendisine kulluk etmenizi ve anne babaya iyilik etmenizi emretti” (İsrâ Suresi, 17/23) buyrulur. Hadislerde de anne hakkı ayrıca vurgulanır (Buhârî, Edeb; Müslim, Birr). Üveys’in hikâyesi, ibadet ve cihat gibi büyük amellerin yanında, anne baba hakkının da değerli olduğunu hatırlatır. Üveys, kaynaklarda mütevazı, gösterişten kaçan, halk arasında kendini tanıtmak istemeyen bir kişi olarak anlatılır.

Menkıbevî anlatılar

Üveys el-Karanî hakkında tasavvuf kaynaklarında anlatılan hikâyeler arasında, Hz. Peygamber’in Uhud’da dişi kırıldığında Üveys’in kendi dişlerini kırdığı rivayeti vardır. Bu anlatı, aşk-ı Muhammedî temasını işlemek için sıkça kullanılır; ancak güvenilir hadis kaynaklarında yer almaz. Yine hırkasını Hz. Ali ve Hz. Ömer’e emanet ettiği, onların onu Hz. Peygamber’in vasiyeti üzerine bulup hırkayı verdiği şeklindeki anlatı da menâkıp literatürüne aittir. Bu tür rivayetler tarihî olgu olarak değil, kültürel ve manevî sembol olarak ele alınmalıdır. Tasavvuf çevrelerinde bu anlatılar yoluyla Üveysîlik kavramı gelişmiştir.

Üveysîlik: Ruhî intisap

Tasavvufta Üveysîlik, bir kimsenin fiziksel olarak bir şeyhin yanında bulunmadan, ruhî yoldan feyz alması anlamına gelir. Bu kavram, Üveys’in Hz. Peygamber’i görmeden O’na bağlılığından esinlenmiştir. Bazı tarikat silsilelerinde bu tür intisaplar anılır. Ancak bu anlayışın dinî dayanağı ve sınırları tartışmalıdır; çoğu âlim, şeyh-mürid ilişkisinin ve şeriatın esas olduğunu belirtir. Konunun daha geniş çerçevesi için Tarikat nedir? yazısına bakılabilir.

Tâbiîn nesli ve Üveys’in yeri

Tâbiîn, Hz. Peygamber’i görmüş sahabîleri gören ve Müslüman olarak ölen kişilerdir. Hz. Peygamber’in “İnsanların en hayırlısı benim asrımdır, sonra onlara yakın olanlar, sonra onlara yakın olanlar” mealindeki hadisi (Buhârî, Şehâdât; Müslim, Fezâilü’s-sahâbe) bu üç neslin faziletini bildirir. Üveys, bu neslin en tanınmış zâhidlerinden biridir. Hasan-ı Basrî, Saîd b. Müseyyeb ve başkaları ise ilim ve fetva yönüyle öne çıkmıştır. Dolayısıyla tâbiîn nesli içinde farklı alanlarda parlayan şahsiyetler bulunur; Üveys, ihlâs, anne hakkı ve gizlilikle hatırlanır.

Yemen, Hz. Peygamber zamanında Müslüman olan ilk bölgelerden biridir. Hz. Muâz b. Cebel ve Ebû Mûsâ el-Eş’arî gibi sahabîler Yemen’e öğretmen ve idareci olarak gönderilmişti. Üveys’in yetiştiği bu ortam, Yemen’in erken dönemdeki dinî canlılığını yansıtır. Karn kabilesi, Mürâd koluna bağlı olup Kûfe’nin kuruluşuyla birlikte bir kısmı Irak’a göç etmiştir; Üveys’in Kûfe’de görüldüğüne dair rivayetlerin kaynağı budur.

Ölümü ve mirası

Rivayetlere göre Üveys, Sıffîn Savaşı’nda (657) Hz. Ali’nin saflarında şehit oldu. Ancak bazı kaynaklar, onun savaşta bulunmadığını veya başka bir yerde öldüğünü de aktarır. Türkiye’de ve Suriye’nin Rakka bölgesinde onun adına atfedilen türbe ve makamlar vardır; Rakka’daki mekân savaş sırasında zarar görmüştür. Kabrinin yeri konusunda kesin bilgi yoktur. Yaşadığı dönemin diğer büyükleri için Ömer b. Abdülazîz ve Saîd b. Müseyyeb yazılarına bakabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Üveys el-Karanî kimdir?

Yemen’in Karn bölgesinde yaşayan, Hz. Peygamber zamanında Müslüman olduğu hâlde O’nu göremeyen, annesine hizmet etmesiyle tanınan zâhid tâbiîdir.

Hz. Peygamber onun hakkında ne buyurdu?

Müslim’in rivayetine göre Hz. Peygamber, “Tâbiînin en hayırlısı Üveys adında bir adamdır” buyurmuştur (Müslim, Fezâilü’s-sahâbe). Hadis, Hz. Ömer ve Hz. Ali’nin Üveys’i araması rivayetiyle birlikte anlatılır.

Üveys el-Karanî nerede öldü?

Rivayete göre Sıffîn Savaşı’nda Hz. Ali’nin safında şehit olmuştur. Bazı kaynaklarda farklı ölüm yeri ve zamanı da anılır.

Neden Peygamber’i göremedi?

Rivayetlere göre annesine bakım sorumluluğu nedeniyle Medine’ye gidememiştir. Bu anlatı onun anne hakkına verdiği önemi göstermek için sık kullanılır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 31 Mayıs 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Üveys el-Karanî" md.; Müslim, Fezâilü's-sahâbe; İbn Sa'd, et-Tabakātü'l-kübrâ; Diyanet İşleri Başkanlığı, diyanet.gov.tr

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →