Rebî’ b. Huseym Sözleri: Hikmetli Sözler ve Açıklamaları

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Hayatı
Sessizliği ve havf anlayışı
Felç hastalığı ve sabrı

Rebî’ b. Huseym (ö. 61-65/681-685 arası), Kûfeli bir tâbiî zâhiddir. İbn Mes’ûd’un öğrencisi olarak ilim aldı; çok az konuşması, Allah korkusu ve gece ibadetiyle bilinir. Hakkındaki bilgilerin çoğu zühd edebiyatından geldiği için sözler ihtiyatla nakledilmelidir.

Hayatı

Rebî’, Kûfe’de Sevr kabilesinden Temîm koluna mensuptur. Hz. Peygamber’in sağlığında doğduğu söylense de onu görmediği için sahabe değil, tâbiî kabul edilir. Abdullah b. Mes’ûd’un ilim halkasında yetişti. Bir rivayete göre İbn Mes’ûd ona, “Seni Hz. Peygamber görseydi seni severdi” demiştir; bu rivayetin senedi hakkında tartışma vardır, ancak tâbiîn çevresinde sık anılır.

Ömrünün büyük kısmını Kûfe’de geçirdi. Kerbelâ olayı sırasında Hz. Hüseyin’in başına gelenlerle ilgili duygusal tepkisini aktaran bir rivayet, onun hüzünlü mizacına örnek olarak gösterilir. Ayrıntılar farklı kaynaklarda değişir. Vefat yılı konusunda 61 ile 65 arasında değişen tarihler verilir.

Sessizliği ve havf anlayışı

Rebî’nin en bilinen yönü, az konuşmasıdır. Yirmi yıl boyunca insanlarla yalnızca gerektiği kadar konuştuğu, dedikodu ve boş sözden uzak durduğu kaydedilir. Akşama kadar günahlarını düşünür, “Bugün ne yaptım?” sorusunu kendine yöneltirdi. Bu anlatı, havf (Allah korkusu) temelli tâbiî zühdünün en saf örneği olarak yorumlanır. Rakamlar muhtemelen abartılıdır, fakat sessizliğine dair genel kanaat net bir şekilde yerleşmiştir.

Bunun yanında Kur’an tilavetine ve gece namazına düşkünlüğü de dikkat çeker. Kaynaklar, Rebî’nin tilavet sırasında gözyaşını tutamadığını nakleder. Bu betimleme, Basra’daki Hasan-ı Basrî gibi vaizlerin hüzünlü tavrıyla benzerlik gösterir.

Felç hastalığı ve sabrı

Rebî’nin bir dönem felç (fâlic) hastalığına yakalandığı ve bu durumda dahi ibadetten geri kalmadığı anlatılır. İki kişinin taşıması gerekirken, sabah namazına cemaatle gitmeye devam ettiği rivayet edilir. Bu rivayet İbn Mes’ûd’un, “Ruhsat var” demesine rağmen devam etmesi şeklinde ayrıntılandırılır. Burada dikkat edilmesi gereken nokta, hasta için ruhsatın var olduğu ve onun gönüllü bir tercihidir; bu tavır herkese örnek gösterilmemelidir. Zühdün aşırıya kaçmasını eleştiren yaklaşımlar için ilk zâhidler yazısına bakılabilir.

Hikmetli sözleri

Ona atfedilen kısa sözler şunlardır:

“Kendinizi hesaba çekin”: İnsanlara kötü söz söylemeden önce kendi kusurunu düşünmek.
“İnsanların hakkında konuşmak yerine Allah’a yönelmek”: Gıybetten kaçınmak.
“Gizli amel”: İyiliklerin gösterişsiz olması.
“Dünyanın hakkı ve âhiretin hakkı”: Hayatın dengesini gözetmek.

Bu sözlerin bir bölümü sonraki zühd edebiyatı eserlerinde derlenmiştir. Hadis ilmi anlamında rivayet zinciri sağlam olmadığı için, onları öğüt niteliğinde kullanmak uygundur. Şa’bî, Kûfe’nin bir başka tanınmış tâbiîsidir; Rebî’ ile birlikte aynı şehrin farklı yönlerini temsil ederler: biri ilim, diğeri zühd.

İbn Mes’ûd çizgisi ve Kûfe

Rebî’, Alkame b. Kays ve Esved b. Yezîd gibi İbn Mes’ûd öğrencilerinin yanında Kûfe’nin ilmî ve manevî yapısının parçasıydı. Alkame fıkıh, Rebî’ zühd yönünde ağır basar. Bu çeşitlilik Kûfe ilim çevresinin zenginliğini gösterir.

Günümüz için anlamı

Sessizliğin ve konuşmayı azaltmanın bir ahlâk değeri olarak görülmesi, sosyal medya çağında yeniden anlam kazanır. Söz söylemeden önce düşünme, gereksiz tartışmalardan uzak durma ve kendi hatalarını önce görme tavsiyeleri, bugünün insanı için de geçerli kalmaktadır. Yine de aşırı çilecilik, hasta için ruhsatı yok sayma gibi tavırların her zaman örnek alınmayabileceği unutulmamalıdır.

Dönemin siyasi atmosferi

Rebî’nin yaşadığı Kûfe, Hz. Ali’nin başkent yaptığı, Kerbelâ’nın acısını yaşayan ve Emevî valilerin baskısıyla karşılaşan bir şehirdi. Bu atmosfer, bazı tâbiîleri siyasi mücadeleye iterken, bazılarını ibadete ve inzivaya yöneltti. Rebî’ ikinci grupta yer alır. Yöneticilere karşı muhalefet ya da destek ilan etmeden, kendi nefsini ıslaha çalıştı. Bu tavır, kaynaklarda sıkça övülse de eleştirenler de olmuştur: Bazı çağdaşları, âlimlerin toplumsal sorumluluk almasını gerekli görürdü.

Rivayetin ve kaynak durumunun değerlendirilmesi

Rebî’ hakkındaki bilgilerin önemli bir kısmı Ebû Nuaym’ın Hilyetü’l-evliyâ’sı ve İbn Sa’d’ın Tabakât’ına dayanır. Bu kitaplardaki anlatıların çoğu tek ravi yoluyla geldiğinden, sağlamlıkları farklıdır. Hadis rivayeti ise çok azdır; bu da onun zâhid yönünün ağır bastığını gösterir. Tabakât yazarları ona hürmet ederken, Rebî’ hakkında “çok az hadis rivayet etti” hükmü kurmuşlardır. Dolayısıyla bu zâhidin sözleri, hadis ilmi bakımından değil, ahlak ve zühd literatürü bakımından değerlendirilmelidir.

Kaynaklarda anılışı ve sonraki tesiri

Zühd edebiyatı müelliflerinden Ahmed b. Hanbel, İbn Ebî’d-Dünyâ ve Ebû Nuaym, Rebî’ hakkında kısa fakat etkili anekdotlar aktarırlar. Bu anekdotlar sonraki sûfî literatürde “ölüm hazırlığı” ve “kabir hatırası” temaları çerçevesinde yeniden işlenmiştir. Bir rivayete göre evinde kendisi için bir kabir kazar, zaman zaman içine uzanıp ayeti okurdu. Bu tür anlatıların tarihsel kesinliği tartışmalıdır; ancak aynı çizgideki zâhidlerin ölümü hatırlama alışkanlığını yansıttığı kabul edilir.

Sıkça Sorulan Sorular

Rebî’ b. Huseym kimdir?

İbn Mes’ûd’un öğrencisi, Kûfeli, az konuşan ve çok ibadet eden tâbiî bir zâhiddir.

Ne zaman öldü?

Hicrî 61 ile 65 arasında değişen farklı tarihler verilir.

Hakkındaki rivayetler güvenilir midir?

Çoğu zühd edebiyatına dayanır; ana hatları kabul görse de ayrıntılar için kaynak karşılaştırması gerekir.

Zühdü örnek gösterilir mi?

Sessizlik ve Allah korkusu örnek alınır; ancak aşırı çilecilik ya da ruhsatı terk herkes için tavsiye edilmez.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 5 Ağustos 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Rebî' b. Huseym" md.; İbn Sa'd, et-Tabakât; Ebû Nuaym, Hilyetü'l-evliyâ; Zehebî, Siyer-i Aʿlâmi'n-nübelâ

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →