Torbeşler Arasından Yetişen Ünlü Âlimler ve Mutasavvıflar

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Osmanlı Döneminde Medreseler
Tekkeler ve Tasavvuf Hayatı
Yugoslavya Dönemi ve İlmî Kopukluk

Torbeşlerin ilim hayatı, Makedonya’daki Müslüman toplumun medrese, tekke ve vakıf geleneğinin bir parçasıdır. Üsküp, Debar ve Kalkandelen gibi şehirlerde yetişen âlimler ve şeyhler bölgeyi şekillendirmiştir. Torbeş kökenli şahsiyetlerin biyografileri sınırlı olduğu için bu yazı kurumlara ve genel mirasa odaklanır. Kişi adlarından çok kurumlar ve genel gelenek üzerinde durulmuştur.

Osmanlı Döneminde Medreseler

Üsküp, Osmanlı Rumeli’sinin önemli ilim merkezlerindendi. Şehirde Mustafa Paşa, Isa Bey ve Yahya Paşa gibi yöneticilerin vakıfları camiler, medreseler ve kütüphaneler kurdu. Debre, Kalkandelen, Manastır, Ohri ve Kırçova da ilim hayatının canlı olduğu yerlerdi. Medreselerde Kur’an, tefsir, hadis, fıkıh, kelam, mantık ve Arapça dersleri verilirdi. Başarılı öğrenciler daha ileri öğrenim için İstanbul medreselerine giderdi. Böylece bölgenin âlimleri imparatorluğun ortak ilim ağına katıldı.

Köylerde ise mektepler ve imamlar aracılığıyla temel dinî eğitim verildi. Torbeş köylerinde yetişen imamlar, hem köylerinin dinî ihtiyacını karşıladı hem de Arapça-Türkçe metinlerin Makedonca açıklamasını sözlü olarak yaptı. Bu, halk için dinî bilgiye erişimi kolaylaştırdı.

Tekkeler ve Tasavvuf Hayatı

Kalkandelen’deki Harabati Baba (Hârâbâtî Baba) Tekkesi, Bektaşî geleneğinin Balkanlardaki önemli merkezlerindendir. Tekke kompleksi 16. yüzyılda kurulmuş, türbe, cami ve diğer yapılardan oluşmuştur. Komünist dönemde zarar görmüş, 1990’lardan sonra yeniden canlanmıştır. Bölgede Halvetîlik, Rifâîlik, Sa’dîlik, Nakşibendîlik ve Kâdirîlik gibi tarikatların tekkeleri de vardı. Bu tekkeler, ahlâk eğitimi, hoşgörü ve yolculara yardım gibi işlevlerle bölge halkının manevi hayatını besledi.

Torbeş köylerinde halk arasında zikir ve ilahiler yaygındır. Sözlü gelenekle aktarılan bu kültür, resmî kaynaklara az yansıdığından kesin isim ve eser vermek zordur. Bu nedenle bu konuda kesin bilgi vermekten kaçınılmıştır.

Yugoslavya Dönemi ve İlmî Kopukluk

Yugoslavya’da dini kurumlar devlet denetimine alındı. Medreseler sınırlı sayıda faaliyet gösterdi, vakıf malları kamulaştırıldı. 1950’lerde kapanan birçok medrese ve tekke yerine, Üsküp’te Gazi Isa Bey Medresesi gibi sınırlı kurumlar açık kalabildi. Bu durum, ilim hayatında bir kopukluğa yol açtı. Din görevlilerinin sayısı azaldı; birçok köyde dinî bilgi aile içinde sözlü olarak aktarıldı.

Bağımsızlık Sonrası Dönem

1991 sonrasında Makedonya İslam Birliği yeniden örgütlendi. Üsküp’te Isa Bey Medresesi, Kalkandelen ve diğer şehirlerde eğitim kurumları faaliyet göstermektedir. Üsküp’teki Aziz Kiril ve Metodi Üniversitesi bünyesindeki bazı programlar ve İslami araştırmalar enstitüleri akademik çalışmalara katkı sağlar. Birçok Makedonyalı öğrenci Türkiye, Mısır ve Suudi Arabistan’daki üniversitelere eğitim için gider. Dönüşte bu kişiler imam, vaiz ve öğretmen olarak görev yapar.

Torbeş kökenli gençler de bu sürece katılmaktadır. Kendi köylerinde Makedonca ve Arapça bilgileriyle halkı bilgilendiren din görevlileri yetişmektedir. Bu isimlerin çoğu hayatta olduğundan burada kişi adı anılmamıştır.

Yayın ve Belgeleme Çalışmaları

Makedonca dinî yayınlar, Kur’an meali, ilmihal kitapları ve dergiler 1990’lardan beri çoğalmıştır. Osmanlı arşivlerindeki Makedonya kayıtları, Türkiye ve Makedonya’daki araştırmacılarca incelenmektedir. Yerel el yazmaları ve vakıfnameler dijitalleştirme çalışmalarıyla korunmaya çalışılır.

Daha geniş bağlam için İslam’la tanışma, tarih, kültür ve gelenekler ve günümüz yazılarına bakabilirsiniz. Komşu topluluk için Sancak Müslümanlarının İslam’la tanışması yazısı da yararlıdır.

Değerlendirme

Torbeşlerin ilim mirası kendi başına ayrı bir kategori olmaktan çok Makedonya Müslümanlarının ortak ilim geleneği içinde anlaşılır. Kaynakların sınırlılığı nedeniyle isim ve tarih ifadelerinde temkinli olunmuştur. Daha ayrıntılı bilgi için TDV İslâm Ansiklopedisi’nin ilgili maddelerine ve akademik monografilere başvurulmalıdır.

Vakıfların Rolü ve Kütüphaneler

Osmanlı döneminde Üsküp, Kalkandelen, Debre ve Manastır’da kurulan vakıflar ilim hayatının finansmanını sağladı. Vakıf gelirleriyle medrese hocalarının maaşı ödenir, öğrencilere burs ve yemek verilir, kitaplar satın alınırdı. Mustafa Paşa Camii ve çevresi gibi külliyelerde küçük kütüphaneler bulunurdu. 20. yüzyılda yaşanan savaşlar, kamulaştırmalar ve yangınlar nedeniyle bu kütüphanelerin birçoğu yok oldu veya dağıldı. Günümüzde Makedonya Devlet Arşivi, Üsküp Müzesi ve İslam Birliği kütüphanesi, kalan belgeleri koruma altına almaya çalışmaktadır.

Dinî Metinlerin Yerel Dillere Aktarımı

Dinî bilginin geniş halk kitlelerine ulaşması için yerel dile çeviri çalışmaları önem taşır. Makedonca Kur’an meali, ilmihal ve hadis çevirileri 1990’lardan sonra hızla artmıştır. Bu çalışmalar, Arapça ve Türkçe bilmeyen Torbeşlerin dinî öğretiyi doğrudan anlayabilmesini sağlar. Çevirilerde terminoloji tartışmaları da yaşanır: Slavca karşılıklar mı yoksa Arapça kökenli terimler mi tercih edilecek sorusu yayıncıların gündemindedir. Bu çalışmaların yürütücüleri çoğunlukla Makedonya İslam Birliği bünyesinde veya bağımsız yayınevlerinde çalışmaktadır.

Kadın Eğitimi ve Gençlik Çalışmaları

Kadınların din eğitimine katılımı, son yıllarda önemli ölçüde artmıştır. Camilerde kadınlar için Kur’an kursları ve ilmihal dersleri verilir; kadın öğretmenler bu derslerde görev yapar. Gençlik kolları ise yaz kampları, bilgi yarışmaları ve gönüllü sosyal projeler düzenler. Bu faaliyetler hem dinî bilginin aktarımına hem de gençlerin topluma katılımına katkı sağlar. Ancak kaynak yetersizliği, eğitimli personel eksikliği ve göç gibi sorunlar bu çalışmaları sınırlamaktadır.

Sonuç olarak Torbeş ilim mirası, adı sanı bilinen birkaç şahsiyetten çok, köylerde imamlık yapan, çocuk okutan, cenaze kaldıran ve ihtilafları çözen anonim kişilerin birikimidir. Bu anonim miras, resmî tarih kitaplarında az görünür ama toplumun dinî sürekliliği açısından belirleyicidir. Yerel sözlü tarih projeleri, bu mirasın belgelenmesi için önemli bir fırsat sunmaktadır.

Dinî Hayatın Sürekliliği

Torbeşlerin ilim mirası bireysel isimlerden çok, cami cemaati içinde yaşayan bir süreklilikle anlaşılır. Köylerde imamlık yapan kişiler genellikle aynı ailelerden çıkar; ilim babadan oğula veya hocadan talebeye aktarılır. Bu aile geleneği, yazılı belgelerin azlığına rağmen dinî bilginin korunmasını sağlamıştır. Bayramlarda, kandillerde ve cenazelerde okunan dualar, ilahiler ve Kur’an tilaveti bu sürekliliğin görünür ifadeleridir.

Son olarak, Torbeş bölgesinde dinî eğitim kurumlarının yeniden canlanması topluluğun geleceği için umut vericidir; ancak yeterli eğitimli personel ve finansman sağlanması gerekmektedir.

Sıkça Sorulan Sorular

Torbeşlerin kendilerine özgü ünlü âlimleri var mı?

Kaynaklarda Torbeş kökenli şahsiyetlerin hayat hikâyeleri sınırlıdır. İlim hayatı daha çok Üsküp, Debar ve Kalkandelen gibi şehirlerdeki Müslüman toplumun ortak mirası içinde anlatılır.

Harabati Baba Tekkesi nedir?

Kalkandelen’de (Tetova) bulunan, Bektaşî geleneğinin önemli merkezlerinden biri olan tekke kompleksidir. Kuruluşu 16. yüzyıla dayandırılır.

Isa Bey Medresesi nerede?

Üsküp’te bulunan, Makedonya İslam Birliği’ne bağlı, imam ve din görevlisi yetiştiren orta öğretim düzeyinde bir medresedir.

Torbeş âlimler hangi dillerde yazdı?

Arapça, Osmanlı Türkçesi ve yerel dillerde yazdılar. Makedonca dinî yayınlar ise 20. yüzyılın sonunda çoğaldı.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 18 Haziran 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Makedonya", "Üsküp" maddeleri; Hugh Poulton - Suha Taji-Farouki (ed.), Muslim Identity and the Balkan State (1997); Makedonya İslam Birliği (irb.mk)

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →