Sancak Müslümanları İslam’la Nasıl Tanıştı? Tarihî Süreç ve Kaynaklar

Sancak Müslümanları, bugün Sırbistan ve Karadağ arasında bölünmüş olan Sancak (Sandžak) bölgesinde yaşayan, çoğunlukla Boşnak kimliğini benimseyen Müslümanlardır. İslam’la tanışmaları Osmanlı yönetiminin 15. yüzyılda yerleşmesiyle başlamış; şehirleşme, vakıflar, tekkeler ve ticaret yolları bu süreçte belirleyici olmuştur. Süreç Bosna’daki gelişmelerle yakından ilişkilidir.

Sancak Bölgesinin Coğrafyası ve Adı

Sancak adı, Osmanlı idari bölümü olan “Yeni Pazar Sancağı”ndan gelir. Bölge günümüzde Sırbistan’ın güneybatısında Novi Pazar, Tutin, Sjenica, Prijepolje ve Priboj gibi kasabaları; Karadağ’ın kuzeydoğusunda ise Bijelo Polje, Pljevlja, Rožaje, Plav, Gusinje ve Berane çevresini kapsar. Dağlık coğrafya, geçiş yolları ve yaylalarla tanınır. Bu coğrafya tarih boyunca Bosna, Sırbistan, Karadağ, Kosova ve Arnavutluk arasındaki ticaret ve göç yollarının kesişim noktası olmuştur. Bölge adının kullanımı bazı çevrelerde siyasi hassasiyet taşıdığı için tarafsız bir tarih dili benimsemek önemlidir.

Orta Çağ’da bölge Sırp Raşka devletinin merkezlerinden biriydi ve Ortodoks manastırlarıyla anılırdı. Aynı zamanda Bosna Banlığı ve Dubrovnik ticaret ağlarıyla bağlantılıydı. Bu karma yapı, Osmanlı döneminde dinî ve kültürel çeşitliliğin zemini oldu.

Osmanlı Fethi ve Yeni Pazar’ın Kuruluşu

Osmanlı Devleti, 15. yüzyılın ortalarında Bosna ve Raşka bölgesine hâkim oldu. Bosna sancakbeyi Isa Bey Ishaković, 1461 civarında Yeni Pazar’ı kurdu ve şehre cami, hamam, han, kervansaray ve çarşılardan oluşan bir vakıf kazandırdı. Aynı Isa Bey, Saraybosna’nın da kuruluşunda rol oynayan isimdir; bu yüzden iki şehir tarihî olarak yakın ilişkilidir. Yeni Pazar kısa sürede Balkan ticaret yollarının önemli bir durağına dönüştü.

Şehirde 16. yüzyıldan itibaren Altun-Alem Camii gibi önemli yapılar inşa edildi; eski çarşı, hamam ve kervansaraylar şehrin Osmanlı kimliğini oluşturdu. Bu yapılar Müslüman şehir kültürünün merkezi hâline geldi ve çevre köylere de etki etti.

Din Değiştirme Süreci

Sancak’ta Müslüman nüfusun artışı kademeli bir süreçle gerçekleşti. Tahrir defterleri, 16. yüzyıl boyunca şehirlerde ve ova köylerinde Müslüman hane sayısının yükseldiğini gösterir. Bu süreç, Bosna’daki İslamlaşma ile benzer etkenlere dayanır: vergi sistemi, askerî hizmet, şehir hayatı, ticaret ve tarikat çevreleri. Bazı kaynaklar yerli Slav halkın bir kısmının, bazıları ise Arnavut ve Türk unsurların da bölge nüfusuna katıldığını belirtir. Ayrıntılı rakamlar tartışmalı olduğundan genel eğilimler ifade edilmelidir.

Bosna’daki süreç için Boşnakların İslam’la tanışması yazısına bakılabilir. Sancak, Bosna eyaletinin devamı olarak yönetildiği için benzerlikler çoktur.

Tekkeler, Medreseler ve Vakıflar

Sancak şehirlerinde tekkeler ve medreseler İslam’ın yerleşmesinde önemli oldu. Halvetîlik, Kâdirîlik, Nakşibendîlik ve Mevlevîlik çizgilerinde dervişler Novi Pazar, Pljevlja (Taşlıca) ve Prijepolje (Prepol) gibi yerlerde faaliyet gösterdi. Medreselerde Arapça, fıkıh, tefsir ve hadis dersleri verildi. Pljevlja’daki Hüseyin Paşa Camii (16. yüzyıl sonlarına tarihlenen) bölgenin Osmanlı mimarisinin önemli örneklerindendir. Vakıflar ise yoksullara yemek, yolcuya konaklama ve çocuklara eğitim sağlıyordu.

Kitap yazımı ve kopyalama geleneği de burada gelişti. Boşnakça-Arapça-Türkçe metinler kaleme alındı; bu çok dilli yapı, Bosna’daki alhamiyado geleneğiyle yakınlık gösterir.

Sonraki Yüzyıllarda Sancak

1878 Berlin Kongresi’nden sonra Avusturya-Macaristan, Sancak’ta garnizon bulundurma hakkı kazandı. Bölgede Osmanlı yönetimi 1912 Balkan Savaşları’na kadar sürdü. 1913’te Bükreş Antlaşması ve sonraki düzenlemelerle Sancak, Sırbistan ve Karadağ arasında paylaşıldı. Sonraki gelişmelerin ayrıntısı için Sancak Müslümanları tarihi, gelenekler için kültür ve gelenekler yazısına bakabilirsiniz.

Bugünkü durum için günümüzdeki dinî hayat, ilim hayatı için âlimler ve mutasavvıflar yazıları da okunabilir.

Kaynakların Değerlendirilmesi

Sancak’ın erken Osmanlı dönemine ait kaynaklar sınırlıdır ve çoğunlukla tahrir defterleri, vakfiyeler ve seyyah anlatıları üzerinden okunur. Bu belgeler hem Sırp hem Boşnak hem de Osmanlı tarih yazımında farklı biçimlerde yorumlanır. Okurun bu nedenle yıl ve oran ifadelerine temkinli yaklaşması, tarafsız akademik çalışmalara başvurması önerilir. Yukarıdaki tarihlerin bir kısmı yaklaşık olarak düşünülmelidir.

Yeni Pazar’ın Ticaret Rolü ve Dubrovnik Bağlantısı

Yeni Pazar, Dubrovnik (Ragusa) tüccarlarının Balkanlar’ın iç kesimlerine uzanan ticaret yollarında önemli bir durak olarak gelişti. Şehre gelen tüccarlar Müslüman çarşı esnafıyla temas kurdu; tuz, kumaş, deri, balmumu ve metal ticareti şehrin ekonomik temelini oluşturdu. Bu ticaret ağı, İslam’ın şehirde yerleşmesini destekleyen toplumsal ortamı yarattı. Müslüman tüccarlar ve zanaatkârlar loncalarda örgütlendi, hac ve hayır işlerine katıldı. Çevre köylerden gelen halk da şehirle temas ederek yeni dinî ve kültürel etkileri benimsedi.

Boşnakça, Türkçe ve Arapça: Çok Dilli Bir Gelenek

Sancak’ta konuşulan dil, Bosna’daki Boşnakça ile büyük ölçüde aynıdır. Dinî eğitim ve yazı dili ise Arapça ve Osmanlı Türkçesi idi. Bu çok dillilik, vakfiyelerin, mahkeme kayıtlarının ve dinî eserlerin farklı dillerde yazılmasına yol açtı. Köylerde imamlar Arapça metinleri okur, Boşnakça olarak açıklardı. Günümüzde dinî yayınlar Boşnakça olarak yaygınlaşmıştır ve Kur’an mealleri Latin harfli Boşnakça ile okunabilmektedir.

Ortodoks Komşuluk ve Karma Yerleşim

Sancak Osmanlı döneminde Müslüman ve Ortodoks toplulukların birlikte yaşadığı bir bölgeydi. Sırp Ortodoks manastırları (örneğin Sopoćani, Đurđevi Stupovi) bölgede varlığını sürdürdü, Müslüman şehirleri ise camiler ve hamamlarla çevrelendi. Millet sistemi her cemaate kendi dinî yaşamında özerklik sağladı. Bu yan yana yaşayış, bayram ziyaretleri ve ticaret ilişkileriyle şekillendi. 19. yüzyılın millî hareketleri bu karma yapıyı zorlasa da bölgedeki gündelik hayat uzun süre karışık komşuluk üzerine kurulu kaldı.

Sancak’ın İslam’la tanışması, Bosna’dan farklı olarak daha çok geçiş bölgesi niteliğindeki bir coğrafyada gerçekleşti. Bölge, Bosna, Raşka, Kosova ve Karadağ arasında bir köprü olduğundan insanlar, fikirler ve ticaret malları sürekli dolaşım içindeydi. Bu hareketlilik, hem Müslüman hem Ortodoks toplulukların birbirlerinden etkilenmesine neden oldu. Yerel gelenekler, giyim, mutfak ve müzik bu karşılıklı etkileşimin izlerini taşır.

Sancak’ın İslam’la tanışması hakkındaki bilgiler, Osmanlı arşivlerinin yanı sıra Sırp ve Boşnak kaynaklarına da dayanır. Her iki taraf da farklı vurgular yapar. Okurun bu nedenle farklı anlatıları karşılaştırması gerekir.

Sıkça Sorulan Sorular

Sancak neresidir?

Sancak (Sandžak), bugün Sırbistan ile Karadağ arasında bölünmüş tarihî bir bölgedir. Merkezi Novi Pazar (Yeni Pazar) olarak bilinir ve Müslüman Boşnaklar nüfusun önemli bir bölümünü oluşturur.

Yeni Pazar’ı kim kurdu?

Şehir, 1461 civarında Bosna sancakbeyi Isa Bey Ishaković tarafından Osmanlı idaresi altında kurulmuş, kısa sürede ticaret ve kültür merkezi hâline gelmiştir.

Sancak Müslümanları Boşnaklarla aynı kökenden mi?

Büyük çoğunluğu kendilerini Boşnak olarak tanımlar ve Bosna ile dil ve kültür bağları güçlüdür. Bölge, tarih boyunca Bosna eyaletiyle birlikte yönetilmiştir.

İslam bölgeye nasıl yayıldı?

Osmanlı yönetiminin yerleşmesiyle şehirler, vakıflar, camiler, tekkeler ve ticaret yolları üzerinden yayıldı. Din değiştirme kademeli bir süreçle gerçekleşti.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 26 Mayıs 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Yeni Pazar" ve "Bosna-Hersek" maddeleri; Noel Malcolm, Bosnia: A Short History (1994); Mustafa Imamović, Historija Bošnjaka (1996)

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →