Sancak Müslümanları Arasından Yetişen Ünlü Âlimler ve Mutasavvıflar

Sancak’ın ilim hayatı, Osmanlı döneminde Yeni Pazar, Taşlıca ve Prepol gibi şehirlerde kurulan medrese, tekke ve vakıflar etrafında gelişmiştir. Bu çevreden yetişen âlimler çoğunlukla Bosna ilim geleneğinin bir parçası olarak anılır. Günümüzde medreseler ve üniversite programları bu mirası sürdürmektedir. Kaynakların sınırlı olması nedeniyle genel kurumsal yapı üzerinde durulmuştur.

Osmanlı Döneminde Şehir ve Medrese

Yeni Pazar’da Isa Bey Ishaković’in 15. yüzyılda kurduğu vakıflar, çarşı ve camilerin yanında eğitim kurumlarını da içeriyordu. 16. yüzyıldan itibaren şehirde farklı hayırseverler tarafından yaptırılan medreseler ve mektepler öğrenci yetiştirdi. Taşlıca (Pljevlja) şehrinde Hüseyin Paşa Camii (16. yüzyıl sonu) çevresinde bir külliye gelişti; mektep ve çeşme gibi yapılar ilim ve hayır hayatını destekledi. Prepol’de ise Halvetî ve Nakşibendî tekkeleri halkla yakın ilişkiler kurdu.

Medreselerde Arapça, fıkıh, tefsir, hadis, kelam ve mantık dersleri okutulurdu. Başarılı öğrenciler Saraybosna’daki Gazi Hüsrev Bey Medresesi’ne veya İstanbul’a giderek eğitimlerini ilerletirdi. Bu yolla Sancak, geniş Osmanlı ilim ağının bir halkası oldu.

Tekke ve Tasavvuf Hayatı

Sancak şehirlerinde tekkeler ahlâk eğitimi, zikir meclisi, yolcuya ikram ve hasta ziyareti gibi işlevler üstlendi. Halvetî, Kâdirî, Nakşibendî ve Mevlevî çevrelerin ilahi, nefes ve kaside geleneği halk arasında yaygınlaştı. Bu tekkelerin birçoğu 20. yüzyıldaki savaşlar ve rejim değişiklikleriyle kapandı; bazıları ise 1990’lardan sonra yeniden faaliyete geçti. Tasavvufî edebiyatta Bosna’dan gelen Boşnakça ve Türkçe ilahiler Sancak’ta da okunmuştur.

Sancak’ta kaynaklarda öne çıkan belirli mutasavvıf isimler konusunda bilgi sınırlıdır. Bu nedenle kesin isim ve tarih vermek yerine genel kurumsal yapıya değinmek tercih edilmiştir.

Yugoslavya Döneminde İlim Hayatı

Yugoslavya yıllarında medreseler ve tekkeler devlet denetimine girdi; vakıf malları kamulaştırıldı. Bu dönemde din eğitimi aile içinde ve gizlice yürütüldü. Sancak’ın bazı din adamları baskı gördü. Bununla birlikte Saraybosna’daki Gazi Hüsrev Bey Medresesi ve sonradan Saraybosna’da kurulan İslam Bilimleri Fakültesi, Sancaklı öğrencilere eğitim imkânı sağladı. Bu öğrenciler dönüşte köylerinde imamlık ve öğretmenlik yaptı.

1990 Sonrası: Yeni Kurumlar

Sırbistan’daki Sancak’ta Novi Pazar merkezli İslam Birliği (Mešihat) kuruldu; Karadağ’da ise Rožaje merkezli Karadağ İslam Birliği faaliyet göstermektedir. Novi Pazar’daki Gazi Isa-beg Medresesi imam-hatip ve din görevlisi yetiştirir. 2002’de açılan Uluslararası Novi Pazar Üniversitesi ve Novi Pazar Devlet Üniversitesi ise farklı alanlarda yükseköğretim sunar. Bu kurumlar Sancak’ın ilim ve kültür hayatını canlandırmıştır. İslami yayıncılık, dergiler ve yerel radyolar da bu mirası yaymaktadır.

İslam Birliği’nin iç yapısı ve liderlik konusunda yaşanan bölünmeler, bölgenin dinî hayatında zaman zaman tartışma yaratmıştır. Bu konuda taraf tutmaktan kaçınmak ve resmî açıklamalara başvurmak uygundur.

Kaynaklar ve Yayınlar

Sancak üzerine araştırmalar Boşnakça, Sırpça, Türkçe ve İngilizce yayımlanır. Osmanlı arşivlerinde bölgeye dair tahrir defterleri, vakfiyeler ve şer’iye sicilleri bulunur. Yerel müzeler ve kütüphaneler bu belgelerin bir kısmını korur. Dijitalleştirme çalışmaları sınırlıdır; bu yüzden birçok kaynak araştırmacılar için hâlâ ulaşılması güç durumdadır.

Daha geniş bağlam için İslam’la tanışma, tarih, kültür ve gelenekler ve günümüz yazılarına bakabilirsiniz. Komşu Kosova ilim mirası için Kosova Müslümanlarının İslam’la tanışması yazısı da faydalıdır.

Değerlendirme

Sancak’ın ilim mirası, Bosna’nın ve Rumeli’nin daha geniş ilim ağına bağlı, şehir odaklı ve tasavvufla iç içe bir gelenektir. Bölgenin tarihi birçok kayıp ve bölünme yaşadığından yazılı mirasın bir kısmı bugüne ulaşamamıştır. Bu yüzden isimlere ve tarihlere ilişkin bilgiler için akademik kaynaklara başvurulması gereklidir.

Hac, Hayır ve Dinî Hizmetler

Sancak şehirlerinde hac yolculuğu hazırlığı topluluk için önemli bir manevi ve toplumsal olaydır. Hacca gidecek kişiler camilerde düzenlenen kurslara katılır, akrabalar ve komşular onları dua ve ikramla uğurlar. Dönüşte hacıların karşılanması ve ziyaret edilmesi geleneği devam eder. Aynı zamanda İslam Birlikleri zekât, fitre ve kurban bağışlarını toplar; yetim, yoksul ve öğrencilere burs ve yardım olarak dağıtır. Bu faaliyetler ilim hayatının sosyal boyutunu oluşturur ve eğitimin geniş kitlelere ulaşmasını destekler.

Bosna ve Türkiye ile İlim Bağlantıları

Sancak’tan yetişen birçok öğrenci Saraybosna’daki Gazi Hüsrev Bey Medresesi ve İslam Bilimleri Fakültesi’nde, Türkiye’deki ilahiyat fakültelerinde ve imam-hatip liselerinde eğitim görmüştür. Bu bağlantılar, Sancak’ın ilim hayatını Boşnak ve Türk akademik çevreleriyle buluşturur. Türkiye’deki Boşnak diasporası, burs programları ve kültür dernekleri aracılığıyla bu ilişkiyi destekler. Bazı Türk kuruluşları Sancak’ta cami, okul ve külliye restorasyonları da yapmıştır. Bu iş birliği, ortak Osmanlı mirasının korunmasında önemli rol oynar.

Dergiler, Radyo ve Yayıncılık

Sancak’ta Boşnakça dinî ve kültürel dergiler, çevrim içi portallar ve radyo kanalları yayın yapar. Bu yayınlar vaaz, Kur’an dersleri, tarih programları ve toplumsal tartışmaları içerir. Yerel yayınevleri ilmihal, meal ve tarih kitapları yayımlar. Yayıncılıktaki en büyük sorunlar finansman eksikliği, okur sayısının sınırlılığı ve profesyonel editör ihtiyacıdır. Buna rağmen bu yayınlar topluluğun dinî ve kültürel bilincini canlı tutmada önemli bir rol üstlenmektedir.

Sancak’ın bugünkü ilim hayatı, birden fazla İslam Birliği ve farklı kurumlar arasındaki rekabet ve iş birliği içinde şekillenmektedir. Gençlerin dinî eğitimi için hem yerel medreseler hem yurt dışı fırsatlar tercih edilmektedir. Bu çeşitlilik, bir yandan canlılık getirirken, bir yandan da otorite tartışmalarına yol açabilmektedir. Dinî eğitimin kalitesini artırmak için müfredat, öğretmen yetiştirme ve yayıncılık alanlarında iş birliği önerilmektedir.

Hafızlık ve Kur’an Geleneği

Sancak köylerinde hafızlık geleneği yaşatılır. Camilerdeki hafızlık kurslarında çocuklar ve gençler Kur’an’ı ezberler; hatim programlarında ve Ramazan’daki mukabelelerde bu hafızlar önemli rol oynar. Boşnakça mevlid ve ilahi geleneği de camilerde okunur. Bu uygulamalar ilim mirasının sosyal boyutunu oluşturur ve topluluğun dinî kimliğini besler.

Sıkça Sorulan Sorular

Sancak’ın tarihî medreseleri nerede?

Yeni Pazar, Taşlıca (Pljevlja) ve Prepol (Prijepolje) gibi şehirlerde Osmanlı döneminden kalma medreseler ve mektepler bulunuyordu. Bugünkü medreseler bu mirası sürdürür.

Sancak’tan yetişen tanınmış ilim adamları var mı?

Evet, ancak kaynaklarda Sancaklı ulemâ çoğunlukla Bosna ilim geleneğinin bir parçası olarak anılır. Bu yüzden kesin biyografik bilgiler için akademik çalışmalara başvurulmalıdır.

Bugün Sancak’ta İslami eğitim nerede veriliyor?

Novi Pazar’daki Gazi Isa-beg Medresesi ve Uluslararası Novi Pazar Üniversitesi’nin İslami çalışmalar bölümü gibi kurumlar eğitim verir.

Hangi tarikatlar Sancak’ta etkindi?

Halvetîlik, Kâdirîlik, Nakşibendîlik ve Mevlevîlik gibi tarikatların tekkeleri Osmanlı döneminde bölgede faaliyet gösterdi.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 29 Haziran 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Yeni Pazar" md.; Mustafa Imamović, Historija Bošnjaka (1996); Sırbistan İslam Birliği yayınları

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →