Hendek Gazvesi Nasıl Geçti? Ahzâb Kuşatması ve Sonuçları

Kısa cevap: Hendek (Ahzâb) Gazvesi, hicretin 5. yılında Kureyş, Gatafân ve müttefik kabilelerden oluşan yaklaşık on bin kişilik ordunun Medine’yi kuşatmasıdır. Müslümanlar, Selmân-ı Fârisî’nin önerisiyle şehrin açık olan kuzey tarafına hendek kazarak savunma yaptı. Yaklaşık bir ay süren kuşatma, büyük bir çatışma olmadan; soğuk, şiddetli bir rüzgâr ve müttefikler arasındaki güvensizlik sonucu dağılmıştır. Bu gazveden sonra Kureyş bir daha Medine’ye saldırmaya kalkışmamıştır.

Kuşatmanın Arka Planı

Medine’den çıkarılan Benî Nadîr’in ileri gelenleri Mekke’ye giderek Kureyş’i Müslümanlara karşı büyük bir savaşa teşvik etti; ardından Gatafân ve diğer bazı kabileleri de ittifaka kattılar. Böylece Arabistan’ın o güne kadar gördüğü en büyük ordulardan biri Medine üzerine yürüdü. Kur’an bu birleşik gücü “Ahzâb”, yani gruplar, topluluklar diye anar ve bir sureye de bu adı verir.

Hendek Fikri ve Kazı Çalışması

Medine’nin doğu ve batısı volkanik taşlık arazi (harra), güneyi ise sık hurmalıklarla korunuyordu. Açık olan kuzey cephesi için Selmân-ı Fârisî, İran’da bilinen hendek usulünü önerdi. Araplar bu savunma tekniğine yabancıydı. Sahabiler gruplara ayrılarak kazıya başladı; Resûlullah da bizzat toprak taşıdı.

• Kazı sırasında sahabilerin “Biz Muhammed’e cihad üzere biat edenleriz” diye söylediği, Resûlullah’ın da “Allah’ım, gerçek hayat ancak ahiret hayatıdır; Ensar ve muhacirleri bağışla” diye karşılık verdiği rivayet edilir (Buhârî, Megâzî).
• Açlık o derece şiddetliydi ki bazı sahabiler karınlarına taş bağlamıştı. Câbir b. Abdullah’ın az bir yemekle kalabalık bir topluluğu doyurma hadisesi bu sırada yaşanmıştır (Buhârî, Megâzî).
• Kazılamayan büyük bir kaya karşısında Resûlullah’ın kazmayı vurduğu ve fetih müjdeleri verdiği nakledilir; bu rivayetlerin ayrıntıları kaynaklarda farklı aktarılır.

Kuşatma Günleri

Ahzâb ordusu hendeği görünce şaşırdı ve karşıya geçemedi. Taraflar arasında ok atışları oldu; Amr b. Abdüved gibi bazı süvariler hendeğin dar bir yerinden geçmeyi başardıysa da Hz. Ali ile yaptığı teke tek mücadelede öldürüldü. Bu sırada Benî Kurayza’nın ahdi bozarak düşmanla anlaşması Müslümanları içeriden de tehdit etti. Kur’an bu anı şöyle tasvir eder:

“Hani onlar size hem üst tarafınızdan hem de alt tarafınızdan gelmişlerdi. Hani gözler kaymış, yürekler gırtlaklara dayanmıştı.” (Ahzâb Suresi, 33/10)

Yoğun meşguliyet yüzünden bir gün ikindi namazının vaktinde kılınamadığı ve Resûlullah’ın bu duruma çok üzüldüğü Buhârî ve Müslim’de nakledilir.

Kuşatmanın Sona Ermesi

Gatafân’dan yeni Müslüman olan Nuaym b. Mes‘ûd, müttefikler arasına güvensizlik sokmayı başardı. Ardından çok soğuk bir gecede esen şiddetli rüzgâr çadırları söktü, ateşleri söndürdü. Ebû Süfyân geri çekilme emri verdi ve Ahzâb dağıldı (Ahzâb Suresi, 33/9). Resûlullah bunun üzerine, “Artık biz onlara saldıracağız, onlar bize saldıramayacak” buyurmuştur (Buhârî, Megâzî).

Sık Sorulan Sorular

Hendek Gazvesi’nde kaç kişi şehit oldu?

Kaynaklarda altı ya da yedi sahabinin şehit olduğu belirtilir. Sa‘d b. Muâz da bu sırada aldığı yaradan kısa süre sonra vefat etmiştir.

Hendeğin uzunluğu ne kadardı?

Kesin bir ölçü yoktur. Klasik ve modern çalışmalarda birkaç kilometre olduğu tahmin edilir; verilen rakamlar yaklaşık değerlerdir.

Hendek Gazvesi hangi ayda oldu?

Çoğunluğa göre hicrî 5. yılın Şevval ayında başlamış ve Zilkade’ye kadar sürmüştür.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 21 Eylül 2026 · Kaynaklar: Ahzâb Suresi (33/9-27); Buhârî, Megâzî (Gazvetü’l-Hendek); Müslim, Mesâcid ve Cihâd; İbn Hişâm, es-Sîre; Vâkıdî, el-Megâzî; TDV İslâm Ansiklopedisi, “Hendek Gazvesi” maddesi