Bulgaristan Müslümanları: Yetiştirdiği Âlimler, Eserler ve İlim Mirası

Bulgaristan’ın Müslüman ilim mirası, Osmanlı döneminde Şumnu, Vidin, Sofya ve Filibe gibi şehirlerdeki medrese, tekke ve kütüphanelerde şekillendi. Komünist dönemde ağır kayıplar yaşayan bu miras, 1990’dan sonra Başmüftülük, medreseler ve Yüksek İslam Enstitüsü aracılığıyla yeniden canlandırılmaya çalışılmaktadır. Bu miras 20. yüzyılda ağır kayıplar yaşamıştır.

Osmanlı Döneminde Medrese Hayatı

Osmanlı Bulgaristan’ında medreseler cami çevrelerinde kurulurdu. Şumnu, Vidin, Silistre, Rusçuk, Sofya, Filibe ve Eski Zağra’da medreseler faaliyet gösterdi. Bu medreselerde tefsir, hadis, fıkıh, kelam, mantık, Arapça ve Farsça dersleri okutulur, öğrenciler daha sonra kadılık, müderrislik ve imamlık yapardı. Başarılı öğrenciler Edirne ve İstanbul medreselerine devam ederdi. Şumnu’daki Tombul Camii ve külliyesi, yapıldığı 18. yüzyılda geniş bir ilim ve hayır merkezi olarak işlev gördü. Külliyede medrese, kütüphane ve çeşme yer alırdı.

Şehirler ve Kütüphaneler

Vidin’de Osman Pazvantoğlu’nun 19. yüzyılın başlarında kurduğu kütüphane, bölgenin önemli el yazması koleksiyonlarından biridir. Sofya’daki Banya Başı ve Büyük Cami çevreleri de ilim halkalarına ev sahipliği yaptı. Filibe’deki Cuma Camii ve çevresindeki medreseler Müslüman eğitim hayatını besledi. Şehir kütüphanelerinde Arapça, Farsça ve Türkçe el yazmaları bulunurdu. Sofya Ulusal Kütüphanesi’ndeki Doğu El Yazmaları koleksiyonu bugün bu mirasın bir kısmını korur. 19. yüzyılda Balkan savaşları sırasında birçok kütüphane yandı veya dağıldı.

Tekkeler ve Tasavvuf

Bulgaristan topraklarında Bektaşî, Halvetî, Mevlevî, Nakşibendî ve Rifâî tekkeleri faaliyet göstermiştir. Kuzeydoğudaki Demir Baba Tekkesi, Sarı Saltuk menkıbeleri ve Deliorman Alevi-Bektaşî köyleri tasavvuf geleneğini yansıtır. Tekkeler sadece ibadet değil, aynı zamanda müzik, şiir, misafir ağırlama ve yardımlaşma merkezleriydi. Komünist dönemde tekkelerin çoğu kapatıldı veya yıkıldı; bazıları 1990’dan sonra tarihî anıt statüsüyle yeniden açılmıştır. Bu mirasın halk arasındaki hafızası ise canlıdır.

Osmanlı Sonrası ve Komünist Dönem

1878’den sonra vakıf malları devletleştirildi, medreseler küçüldü. Müslüman Meşihat kuruluşu 20. yüzyılın başlarında Sofya’da faaliyet gösterdi. 1944’ten sonra ise din eğitimi neredeyse tamamen yasaklandı; birçok din görevlisi hapsedildi. Gizli Kur’an kursları aile içinde sürdürüldü. Komünist dönemde Bulgaristan’da çok sayıda cami ve el yazması kayboldu veya hasar gördü. Bu nedenle bugünkü ilim hayatı bir bakıma yeniden inşa sürecidir.

1990 Sonrası: Başmüftülük, Medreseler ve Enstitü

1990’dan sonra Bulgaristan Müslümanları Başmüftülüğü (Sofya) yeniden örgütlendi. Şumnu’daki Nüvvab Medresesi ve Mestanlı’daki medrese lise düzeyinde eğitim sunar. 1998’de Sofya’da Yüksek İslam Enstitüsü kuruldu; lisans düzeyinde din bilimleri eğitimi verir. Mezunlar imamlık, öğretmenlik ve idarecilik yapar. Pek çok öğrenci Türkiye’deki ilahiyat fakültelerinde de eğitim görür. Bulgarca ve Türkçe dinî yayınlar, ilmihal kitapları ve dergiler yayımlanır. Başmüftülüğün iç yönetimi ve liderlik konusunda yaşanan tartışmalar bazen ilim hayatını etkilemiştir.

Akademik Çalışmalar ve Yayıncılık

Bulgar ve Türk akademisyenler Osmanlı arşivlerini, vakfiyeleri ve şer’iye sicillerini inceleyerek bölgenin ilim tarihini yazıya geçirir. Sofya Üniversitesi, Şumnu Üniversitesi ve Türkiye’deki üniversiteler bu alanda işbirliği yapar. Dijitalleştirme çalışmaları sınırlı olmakla birlikte devam etmektedir. Bölgedeki ünlü âlimlerin biyografileri konusunda kaynaklar dağınık olduğundan bu yazıda kesin isim vermekten kaçınılmıştır.

Süreci tamamlamak için İslam’la tanışma, tarih, kültür ve gelenekler ve günümüz yazılarına bakabilirsiniz. Pomak ilim mirası için Pomak âlimler yazısı da yararlıdır.

Türkçe ve Bulgarca Dinî Yayınlar

1990’dan sonra Bulgaristan’da Müslüman cemaat için hazırlanan Türkçe ve Bulgarca dinî yayınlar hızla çoğaldı. Kur’an mealleri, ilmihal kitapları, çocuk kitapları, hutbe derlemeleri ve dergiler Başmüftülük ve bağımsız yayınevleri tarafından basılmaktadır. Bulgarca yayınlar özellikle Pomak topluluğu ve genç kuşaklar için önemlidir. Türkiye’den gelen kitaplar ve çevrim içi dersler de dinî bilgiye erişimi kolaylaştırır. Yayınların niteliği ve kaynak çeşitliliği, ilim hayatının canlılığı açısından önem taşır.

Hac, Fetva ve Danışma Hizmetleri

Başmüftülük, hac organizasyonu ve fetva hizmetleri sunar. Başvurular çoğunlukla nikâh, boşanma, miras, helal gıda ve ibadet konularında yoğunlaşır. Bölgesel müftülükler köylerdeki sorunlara yerinde çözüm üretmeye çalışır. Çevrim içi platformlar da gençlerin sorularına cevap vermektedir. Bu hizmetlerin hukuki bağlayıcılığı yoktur ancak topluluk içinde manevi otorite taşır.

Türkiye ile Akademik İlişkiler

Bulgaristan’dan her yıl çok sayıda öğrenci Türkiye’deki ilahiyat fakültelerine ve imam-hatip liselerine devam eder. Diyanet İşleri Başkanlığı ve çeşitli vakıflar burs ve eğitim programları sunar. Türk akademisyenler Bulgaristan’da konferanslar ve ortak projeler düzenler. Bu ilişki, Osmanlı’dan bu yana süren ilim bağlarının modern bir devamı niteliğindedir. Aynı zamanda Bulgaristan’daki ilim hayatının Türkiye’ye bağımlılığı konusu da tartışılmaktadır.

Hadis, Fıkıh ve Fetva Geleneği

Bulgaristan Müslümanları arasında Hanefî fıkhı hâkimdir. Osmanlı döneminde müftüler ve kadılar fıkıh kitaplarına dayanarak fetva verirdi. Hidâye, Mülteka’l-ebhur ve Dürrü’l-muhtâr gibi eserler medreselerde okunurdu. Hadis derslerinde Buhârî ve Müslim üzerinde durulur, tefsirde ise Beydâvî ve Celâleyn kullanılırdı. Bu klasik eserler 1944’e kadar medreselerde okutuldu. Bugün Sofya’daki Yüksek İslam Enstitüsü bu geleneği modern müfredatla birleştirmeye çalışır.

Dinî Yayıncılık ve Başmüftülük Yayınları

Başmüftülük “Müslümanlar” gazetesi ve çeşitli dergiler yayımlar. Bu yayınlar vaaz, fetva, tarih ve kültür yazıları içerir. Türkiye’den gelen dinî kitaplar ve çevrim içi platformlar da ilim hayatını besler. Bulgarca yayınlar, özellikle Pomak topluluğu ve genç kuşaklar için önemlidir. Başmüftülüğün iç yönetimi konusundaki tartışmalar, yayınların kalitesini ve bağımsızlığını da etkileyebilmektedir. Yine de bu yayınlar topluluğun dinî ve kültürel hafızasının taşıyıcılarıdır.

Kadın Eğitimi ve Gençlik Programları

Başmüftülük kadınlar için dinî bilgi kursları, Kur’an dersleri ve seminerler düzenler. Birçok camide kadınlar için ayrı bölümler ve eğitmenler vardır. Yaz kamplarında gençler dinî bilgilerinin yanı sıra spor, sanat ve gönüllülük faaliyetlerine katılır. Bu programlar, gençlerin dinî kimlik ve toplumsal sorumluluk bilincini geliştirmeyi amaçlar. Türkiye’den gelen öğretmenler ve burslar bu çalışmalara destek verir. Eğitimli din görevlisi eksikliği ise kırsalda sorun olmaya devam etmektedir.

Sıkça Sorulan Sorular

Bulgaristan’da İslami yüksek öğretim kurumu var mı?

Evet. Sofya’daki Yüksek İslam Enstitüsü din görevlisi ve akademisyen yetiştiren başlıca kurumdur. Şumnu ve Mestanlı’da (Momçilgrad) medreseler de bulunur.

Tombul Camii nedir?

Şumnu’da 1740’larda Şerif Halil Paşa tarafından yaptırılan, külliyesiyle birlikte Bulgaristan’ın en büyük Osmanlı camisidir.

Osmanlı döneminde Bulgaristan’da hangi ilim merkezleri vardı?

Şumnu, Vidin, Sofya, Filibe, Silistre ve Rusçuk medrese ve kütüphaneleriyle tanınırdı.

Bulgaristan’da Osmanlı dönemi kütüphaneleri var mı?

Sofya’daki Ulusal Kütüphane’nin Doğu El Yazmaları bölümü Osmanlı Türkçesi, Arapça ve Farsça eserleri barındırır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 15 Haziran 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Bulgaristan", "Şumnu" maddeleri; Ali Eminov, Turkish and Other Muslim Minorities in Bulgaria (1997); Bulgaristan Müslümanları Başmüftülüğü (muslim-bg.org)

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →