Pomaklar Arasından Yetişen Ünlü Âlimler ve Mutasavvıflar

Bu yazıda öğrenecekleriniz

Osmanlı Döneminde Medrese ve Mektep
Tekke ve Tasavvuf Çevreleri
Balkan Savaşları ve Komünist Dönemde Kesinti

Pomaklar arasında ilim ve tasavvuf hayatı Osmanlı medreseleri, köy mektepleri ve tekkeler etrafında şekillenmiştir. İmamlar, hocalar ve dervişler dinî bilginin taşıyıcılarıydı. Komünist dönemde kesintiye uğrayan bu gelenek, 1990’dan sonra Bulgaristan Başmüftülüğü ve medreseler aracılığıyla yeniden canlanmıştır. Kaynakların sınırlılığı nedeniyle genel eğilimler üzerinde durulmuştur.

Osmanlı Döneminde Medrese ve Mektep

Rodoplar’ın küçük kasabalarında Osmanlı döneminde vakıflara bağlı mektepler ve medreseler vardı. Bu kurumlarda çocuklar Kur’an okumayı, ilmihal bilgilerini, Arapça ve Osmanlıca temel bilgileri öğrenirdi. Daha ileri öğrenim için öğrenciler Filibe (Plovdiv), Edirne, Şumnu ve İstanbul medreselerine giderdi. Bu medreselerden yetişen kişiler köylerde imamlık, müezzinlik ve muallimlik yaptı. Bu sistem, Pomak köylerinde okuryazarlığın ve dinî bilginin yayılmasında önemli bir rol oynadı.

Köy imamları aynı zamanda hakem, nikâh memuru ve toplumsal danışman işlevi görürdü. Evlilik, miras ve komşuluk uyuşmazlıkları çoğu zaman imamların arabuluculuğuyla çözülürdü. Böylece dinî önderlik, toplumsal düzenin parçası haline geldi.

Tekke ve Tasavvuf Çevreleri

Rodoplar’daki dervişler ve tekkeler yerel halkla yakın ilişki kurdu. Bektaşîlik, Halvetîlik, Kâdirîlik ve Nakşibendîlik gibi tarikatların etkisi bölgelere göre farklılık gösterir. Tekkeler yolcuya yemek ve barınak sağlar, çocuklara okuma yazma öğretir, hastalara dua eder, uyuşmazlıkları çözmeye çalışırdı. Bu yapı, halkla bütünleşmiş bir tasavvuf anlayışını yansıtır. Bazı türbeler bugün de ziyaret edilir ve Hıdırellez gibi günlerde ziyaretçi toplar.

Pomak tasavvuf çevrelerinde yazılı eserlerden çok sözlü gelenek ağır basar: ilahiler, nefesler, kıssalar ve dualar kuşaktan kuşağa aktarılır. Bu nedenle kaynaklarda tek tek şeyhlerin biyografisi sınırlıdır ve birçok bilgi menkıbe niteliğindedir; tarihî doğruluk için temkinli olunmalıdır.

Balkan Savaşları ve Komünist Dönemde Kesinti

1912-13 Balkan Savaşları, 1944 sonrası komünist rejim ve isim değiştirme kampanyaları, Pomak ilim geleneğinin ağır darbe aldığı dönemlerdir. Camiler kapatıldı, medreseler kapandı, vakıf malları devletleştirildi. Din görevlileri baskı gördü ve dinî kitapların bir kısmı yok edildi. Bununla birlikte aileler içinde dua ve sûre öğretimi gizlice sürdürüldü. Bu direnç, 1990 sonrasında dinî hayatın yeniden canlanmasında temel hafıza kaynağı oldu.

1990 Sonrası: Başmüftülük, Enstitü ve Medreseler

Bulgaristan’da 1990’dan sonra Başmüftülük (Sofya) yeniden örgütlendi. Sofya’daki Yüksek İslam Enstitüsü din görevlisi ve akademisyen yetiştirmeyi amaçlar. Şumnu ve Mestanlı’daki medreseler lise düzeyinde eğitim sunar. Rodoplar’daki bazı camilerde yaz Kur’an kursları yapılır. Pomak kökenli gençler Türkiye’deki ilahiyat fakültelerine ve imam-hatip liselerine de devam eder. Bu bağlantı, Pomak ilim hayatının Türkiye ile ilişkilerini güçlendirmiştir.

Bu yeni nesil din görevlileri hem Bulgarca hem Türkçe ve Arapça bilgilerini kullanarak toplumu bilgilendirmeye çalışır. Ancak yeterli kaynak ve eğitimli personel eksikliği, özellikle dağ köylerinde sorun olmaya devam etmektedir.

Akademik ve Yayıncılık Çalışmaları

Pomaklar üzerine yapılan akademik çalışmalar tarih, dil, folklor ve etnografya alanlarında yoğunlaşır. Bulgaristan, Türkiye ve Yunanistan’daki araştırmacılar Pomak kimliğini farklı açılardan inceler. Kaynakların bir kısmı millî tezlere bağlı olduğundan okurun hem Bulgar hem Türk hem Yunan kaynaklarını karşılaştırması önerilir. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Pomaklar maddesi genel bilgi için iyi bir başlangıç noktasıdır.

Süreci tamamlamak için tarih, kültür ve gelenekler, İslam’la tanışma ve günümüz yazılarına bakılabilir. Komşu bir topluluk için Torbeşlerin İslam’la tanışması yazısı karşılaştırma sağlar.

Değerlendirme

Pomak ilim mirası, büyük merkezlerdeki saray ve medrese çevrelerinden çok köy ve kasaba ölçeğinde yaşanan, imam ve dervişlerin taşıdığı bir gelenektir. Bu özelliği nedeniyle yazılı kaynaklarda az görünür, ancak toplumun dinî ve kültürel sürekliliği açısından belirleyicidir. Bölgenin bilinen şahsiyetleri hakkında daha fazla bilgi için yerel arşiv çalışmaları ve akademik monografiler esas alınmalıdır.

İmamlık Kurumu ve Köy Hayatı

Pomak köylerinde imam, yalnızca beş vakit namazı kıldıran kişi değil, çocukların ilk hocası, nikâh akdini yapan görevli, cenaze işlerini yürüten ve ihtilafları dinleyen bir toplum önderiydi. İmamlar çoğunlukla köyün içinden yetişir, Osmanlı döneminde kasaba medreselerinde, sonraki yıllarda ise gizli kurslarda veya yurt dışındaki okullarda eğitim görürdü. Maaşları vakıf gelirlerinden veya köylünün katkılarından karşılanırdı. Komünist yıllarda imamların sayısı azaldı; birçok köy imamsız kaldı ve yaşlı kişiler bu görevi gönüllü üstlendi. Bu dönemde dinî bilginin süreklilik kazanmasında köy ihtiyarlarının payı büyük oldu.

Dil Sorunu: Bulgarca Konuşan Cemaat, Türkçe ve Arapça Dinî Metinler

Pomak ilim hayatının en dikkat çekici sorunlarından biri, günlük dilin Bulgarca lehçesi, dinî metinlerin ise Arapça ve Türkçe olmasıdır. Vaaz ve hutbelerin hangi dilde yapılacağı uzun süre tartışıldı. Osmanlı döneminde köy imamları metinleri Türkçe okur, yerel dille açıklardı. Günümüzde Bulgaristan’da Bulgarca hutbe ve vaazlar yaygınlaşmış, Bulgarca Kur’an meali ve ilmihal kitapları yayımlanmıştır. Bu durum hem dinî bilginin anlaşılmasını kolaylaştırmış hem de Pomak topluluğunun ulusal toplumla bütünleşmesine katkı sağlamıştır. Türkiye’deki Pomaklar ise dinî hayatlarını Türkçe sürdürür.

Halk Âlimliği ve Sözlü Aktarım

Kitabi ilim kadar halk arasında yaşayan sözlü bilgi de önemlidir. Ninnilerdeki dualar, Ramazan ve bayram ilahileri, hacı hikâyeleri ve evliya menkıbeleri anneden kıza, dededen toruna aktarılır. Bu aktarım zinciri komünist baskı yıllarında yazılı kaynaklara erişimin yasaklandığı dönemde bile dinî kimliğin korunmasını sağladı. Halk âlimliği dediğimiz bu yapı, bir köyde “hocalık” yapan kişinin yalnızca resmî eğitimle değil, saygınlık ve güvenilirlikle de belirlendiğini gösterir. Akademik çalışmalar bu sözlü kültürü kayıt altına almaya çalışmaktadır.

Bu başlıkta özellikle belirtilmesi gereken bir nokta, Pomak topluluğuna ait ilim mirasının büyük kısmının yazılı değil, sözlü ve pratik bir miras olduğudur. Bu yüzden akademik çalışmalar sahada yapılan görüşmelere, köy imamlarının anılarına ve vakıf kayıtlarına dayanır. Okurun bu bilgileri değerlendirirken benzer Balkan topluluklarıyla karşılaştırma yapması faydalı olacaktır.

Türkiye’deki Pomak Din Görevlileri

Türkiye’ye göç eden Pomak aileler yeni yerleşim yerlerinde camiler ve Kur’an kursları kurmuş, çocuklarını imam-hatip okullarına göndermiştir. Zamanla Pomak kökenli müftüler, imamlar ve ilahiyat akademisyenleri yetişmiştir. Bu kişilerin birçoğu halen görevde olduğundan burada isim verilmemiştir. Marmara ve Ege köylerinde Pomak imamlar hem Türkçe dinî hizmet verir hem de Pomakça dualar ve ilahilerle köy geleneğini sürdürür. Böylece göç eden topluluk, ilim ve ibadet hayatında yerel ve ulusal kimliği birleştirmiştir.

Sıkça Sorulan Sorular

Pomaklar arasında ünlü âlimler var mı?

Evet; ancak Pomak kökenli âlimlerin hayatı hakkında bilgiler çoğunlukla yerel anlatılara ve sınırlı kayıtlara dayanır. Bu yüzden isimlerin kesin künyesi için akademik kaynaklara bakılmalıdır.

Rodoplar’da medreseler var mıydı?

Osmanlı döneminde kasabalarda ve bazı köylerde medreseler ve mektepler bulunuyordu. Komünist dönemde kapatıldı, 1990’dan sonra bazı medreseler yeniden açıldı.

Bulgaristan’da İslami yüksek öğretim nerede verilir?

Sofya’daki Yüksek İslam Enstitüsü bunun başlıca kurumudur; ayrıca Şumnu ve Momçilgrad’da (Mestanlı) medreseler bulunur.

Pomaklar hangi tarikatlara mensup oldu?

Bektaşî, Halvetî, Kâdirî ve Nakşibendî çevrelerle ilişkiler görülür; ancak bölgeye göre farklılık gösterir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 4 Temmuz 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Pomaklar" md.; Ali Eminov, Turkish and Other Muslim Minorities in Bulgaria (1997); Bulgaristan Başmüftülüğü, Yüksek İslam Enstitüsü (muslim-bg.org)

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →