Büyük Tarikatlar: Kâdirîlik, Nakşibendîlik, Mevlevîlik ve Diğerleri
Büyük tarikatlar nelerdir? Kâdirîlik, Nakşibendîlik, Mevlevîlik, Rifâîlik, Halvetîlik, Bektaşîlik ve diğer yolların kuruluşu, özellikleri ve Türkiye'deki tarihi tarafsız bir özetle sunuluyor.
- Sınıflandırma meselesi
- Kâdirîlik
- Nakşibendîlik
Büyük tarikatlar; Kâdirîlik, Nakşibendîlik, Rifâîlik, Mevlevîlik, Halvetîlik, Bektaşîlik, Sühreverdîlik, Şâzelîlik ve Yesevîlik gibi, tarih boyunca geniş coğrafyalara yayılmış tasavvuf yollarıdır. Hepsinin bir silsilesi, zikir ve edep kuralları vardır. Bu yazı her birini kısaca tanıtır; ayrıntılı tarih için ilgili özel yazılara yönlendirir.
Sınıflandırma meselesi
Tarikatları sınıflandırmanın tek bir ölçüsü yoktur. Kimi araştırmacılar silsilenin Hz. Ali’ye (Kâdirî, Rifâî, Mevlevî, Halvetî, Bektaşî) veya Hz. Ebû Bekir’e (Nakşibendî) dayanmasına göre ayırır. Kimi araştırmacılar coğrafyaya, zikir tarzına (cehrî-hafî) veya şehirli-köylü yapıya göre gruplandırır. Her tarikatın içinde çok sayıda kol bulunur; örneğin Halvetîlik içinde Şabanî, Sünbülî, Celvetî, Gülşenî ve Cemâlî gibi kollar vardır. Bu nedenle bir “liste” sunmak, ayrıntıları basitleştirir. Tarikat kavramı için Tarikat nedir? yazısına bakılabilir.
Kâdirîlik
Abdülkâdir Geylânî’ye (ö. 1166) nispet edilen Kâdirîlik, İslâm dünyasının en yaygın tarikatlarından biridir. Bağdat merkezli bu yol, ilim ve ahlâka verdiği önemle bilinir; Geylânî Hanbelî fıkhında ders vermiştir. Hindistan, Afrika, Anadolu ve Balkanlar’da geniş yayılmış, Eşrefiyye, Rûmiyye gibi koller doğmuştur. Ayrıntılar için Kâdirîlik tarihi yazısı hazırlanmıştır.
Nakşibendîlik
Bahâeddîn Nakşibend’e (ö. 1389) nispet edilen Nakşibendîlik, silsilesini Hz. Ebû Bekir’e bağlar. Sessiz zikir (zikr-i hafî), şeriata sıkı bağlılık ve “halvet der encümen” (kalabalıkta yalnızlık) anlayışıyla bilinir. Orta Asya, Hindistan, Osmanlı ve Rusya sahasında geniş yayılma göstermiştir. Kolları arasında Mücedidiyye ve Hâlidiyye öne çıkar. Ayrıntılar için Nakşibendîlik tarihi yazısına bakılabilir.
Mevlevîlik
Mevlânâ’ya nispet edilen ve oğlu Sultan Veled tarafından kurumsallaştırılan Mevlevîlik, semâ âyini, ney ve musikiyle tanınır. Osmanlı’da saray ve aydın çevrelerde etkili olmuş, Divan edebiyatı ve musiki üzerinde derin iz bırakmıştır. Daha fazla bilgi için Semâ Âyini ve Mevlevîlik yazısına bakılabilir.
Rifâîlik
Ahmed er-Rifâî’ye (ö. 1182) nispet edilen Rifâîlik, Irak’ın bataklık bölgesinde doğmuş, Suriye, Mısır ve Anadolu’ya yayılmıştır. Zikir meclislerinde yapılan bazı olağan dışı uygulamalarla (örneğin şiş batırma gösterileri) tanınır; bu uygulamalar tarikat içinde ve dışında tartışma konusu olmuştur. Ayrıntılar için Rifâîlik tarihi yazısına bakılabilir.
Halvetîlik
Ömer el-Halvetî (ö. 1397) ve Yahya-yı Şirvânî (ö. 1464) çizgisinde gelişen Halvetîlik, Osmanlı’da en yaygın tarikatlardan olmuştur. Halvet (inziva) ve esmâ zikri esastır. Şabâniyye, Sünbüliyye, Celvetiyye, Gülşeniyye ve Cemâliyye gibi kolları vardır. Ayrıntılar için Halvetîlik tarihi yazısına bakılabilir.
Bektaşîlik
Hacı Bektaş-ı Velî’ye (ö. yaklaşık 1270) nispet edilen Bektaşîlik, Anadolu ve Balkanlar’da geniş bir halk kitlesine ulaşmış, Yeniçeri Ocağı ile ilişkilendirilmiştir. 1826’da Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılmasıyla bastırılmış, sonra yeniden toparlanmıştır. Ayrıntılar için Bektaşîlik tarihi yazısı hazırlanmıştır. Bu konuda farklı bakış açıları vardır ve tarafsız bir dille ele alınmalıdır.
Bayramîlik, Melâmîlik ve Celvetîlik
Hacı Bayram-ı Velî’ye nispet edilen Bayramîlik, Ankara’da doğmuş ve Osmanlı’da etkili olmuştur; bu yoldan Melâmîlik kolu doğmuştur. Celvetîlik, Halvetîliğin Aziz Mahmud Hüdâyî tarafından geliştirilen kolu olarak kabul edilir. Bayramîlik ve Melâmîlik yazısında bu yollar ele alınmıştır.
Diğer önemli yollar
- Sühreverdîlik: Şihâbeddîn es-Sühreverdî’ye nispet edilir; Hindistan ve İran’da yaygındır.
- Şâzelîlik: Ebü’l-Hasan eş-Şâzelî’ye nispet edilir; Kuzey Afrika ve Mısır’da yaygındır.
- Yesevîlik: Ahmed Yesevî’ye nispet edilir; Orta Asya’da doğmuş, Anadolu’ya etkisi büyüktür; bkz. Dîvân-ı Hikmet.
- Kübreviyye: Necmeddîn-i Kübrâ’ya nispet edilir; Orta Asya ve İran’da etkilidir.
Tarikatların toplumsal işlevleri
Tarikatlar, yalnızca manevî terbiye merkezi değil, aynı zamanda sosyal dayanışma, eğitim ve kültür kurumlarıydı. Tekkelerde misafirler ağırlanır, yoksullara yemek verilir, çocuklara Kur’an öğretilir, musiki ve edebiyat gelişirdi. Esnaf grupları belirli tarikatlarla ilişki kurar, mesleki ahlâk bu çevrelerde şekillenirdi. Osmanlı döneminde vakıf sistemi bu kurumların ayakta kalmasını sağlamıştır. Bu işlevleri anlamak için tekke ve zâviyeler yazısına bakabilirsiniz.
Ortak yönler ve farklar
Tarikatlar arasında ortak yönler arasında nefis terbiyesi, zikir, şeyh-mürid ilişkisi, edep ve hizmet sayılabilir. Farklılıklar ise zikir biçimi (cehrî-hafî), halvet anlayışı, giyim, ritüel ve toplumsal rol gibi konularda görülür. Ayrıca tarikatların siyasi ve toplumsal rolleri de farklılık gösterir: Nakşibendîlik daha çok ilim ve idare çevrelerinde, Bektaşîlik köylerde ve Yeniçeri çevresinde, Mevlevîlik şehir seçkinleri arasında etkili olmuştur. Dinî açıdan tarikatlara yaklaşım ise bölümler arasında değişmektedir; bu yazı, hiçbir tarikatı övmek veya yermek amacı taşımaz.
Sıkça Sorulan Sorular
En büyük tarikatlar hangileridir?
Tarih boyunca yaygınlığı ve etkisi bakımından Kâdirîlik, Nakşibendîlik, Rifâîlik, Mevlevîlik, Halvetîlik, Bektaşîlik, Sühreverdîlik, Şâzelîlik ve Yesevîlik öne çıkar.
Tarikatlar arasındaki temel fark nedir?
Silsile, zikir usulü, giyim ve tekke düzeni, öncelikli vurgular (halvet, cehrî zikir, semâ gibi) ve coğrafî yayılış bakımından farklılıklar bulunur. Ortak yön, şeriata bağlılık iddiası ve nefis terbiyesi gayesidir.
Türkiye’de en yaygın tarikatlar hangileriydi?
Osmanlı döneminde Halvetîlik ve kolları, Nakşibendîlik, Mevlevîlik, Bektaşîlik ve Kâdirîlik geniş yayılma göstermiştir. Güncel durumu bu yazı değerlendirmez.
Tarikat sayısı kaçtır?
Kesin bir sayı yoktur; ana tarikatlar ve onlardan çıkan kollarla birlikte yüzlerce kol ve alt kol olduğu söylenir. Sınıflandırma ölçütüne göre sayılar değişir.
Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Tarikat" md.; TDV İslâm Ansiklopedisi, "Kâdiriyye", "Nakşibendiyye", "Mevlevîlik", "Halvetiyye" md.; Ahmet Yaşar Ocak, Türk Sufiliğine Bakışlar; Diyanet İşleri Başkanlığı, diyanet.gov.tr
İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular
80 sorunun tamamı →Bu içerik faydalı oldu mu?
Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.
Kaynakça
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Tarikat" md.
- TDV İslâm Ansiklopedisi, "Kâdiriyye", "Nakşibendiyye", "Mevlevîlik", "Halvetiyye" md.
- Ahmet Yaşar Ocak, Türk Sufiliğine Bakışlar
- Diyanet İşleri Başkanlığı, diyanet.gov.tr
Genel kaynaklarımız için Kaynakça sayfasına bakınız. Fetva için: Diyanet İşleri Başkanlığı, Alo 190.