Çeyiz ve Cihaz Geleneği: Dinî Hüküm ve İsraf Sınırı

Çeyiz, gelinin evlilik için hazırladığı veya ailesinin hazırladığı ev eşyaları ve kişisel eşyalardır. Fıkha göre çeyiz hazırlamak kız tarafının zorunlu görevi değildir; mehir ise erkeğin kadına ödemesi gereken haktır. Gelenek haline gelen çeyiz yükü, israfa ve zorlanmaya dönüşmemelidir. Ölçü, ihtiyaç ve kanaattir.

Çeyizin dinî hükmü

Hanefî, Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelî mezheplerinde bekâr kızın ev eşyası getirme yükümlülüğü yoktur. Mesken ve ev eşyası gibi ihtiyaçları karşılamak kocanın sorumluluğundadır. Mâlikîlerde mehrin bir kısmıyla çeyiz hazırlamanın örfe göre yerine getirilmesi gerektiği görüşü vardır. Hz. Peygamber’in kızı Fâtıma’nın çeyizi yatak, minder ve değirmen taşı gibi çok sade eşyalardan oluşmuştur (Nesâî, İbn Mâce). Bu örnek çeyizin ihtişam değil ihtiyaç ölçüsünde olduğunu gösterir.

Gelenekte çeyiz

Anadolu’da kızlar küçük yaştan itibaren çeyiz hazırlar; dantel, nakış, yorgan ve bohçalar düğün öncesi sergilenir. Bu süreç kız ve annesi için anlamlı bir paylaşım olabilir. Ancak maddi güçlüğü olan aileler için çeyiz, baskıya ve borca dönüşebilir. Günümüzde çeyiz yerine nakdi katkı ya da ev eşyası alışverişinin ortak yapılması giderek yaygınlaşmaktadır.

Başlık ve mehirle farkı

Mehir, kocanın kadına ödediği ve kadının kendisine ait olan haktır. Başlık parası ise geleneksel olarak kızın ailesine ödenen ve kadının kendisinin yararlanmadığı bedeldir; dinen sakıncalı görülür. Çeyiz de ne mehir ne başlıktır; kadın ve ailesinin katkısıdır. Bu farkları başlık parası ve mehir yazısında bulabilirsiniz. Mehir miktarı için mehir miktarı ne kadar olmalı yazısı faydalıdır.

İsraf ve gösteriş

İsrâ Suresi’nin 26 ve 27. ayetleri akrabaya, yoksula ve yolda kalmışa hakkını vermeyi emreder, savurganlığı şeytanın kardeşliği olarak niteler. Çeyiz ve düğün harcamalarında gereğinden fazla masraf yapmak, komşuyla ve akrabayla yarışmak israf kapsamındadır. Peygamberimizin tavsiye ettiği “ihtiyaca göre yaşama” ilkesi, çiftlerin borç batağına girmesini önler.

Çeyizde ortak planlama

Yeni evin gerçek ihtiyaçlarının listesini birlikte çıkarmak,
İki ailenin imkânlarını açıkça konuşmak,
İkinci el veya sade seçenekleri değerlendirmek,
Sergilemeye değil kullanıma yönelik alışveriş yapmak.

Eşyaların mülkiyeti

Gelinin ailesinin getirdiği çeyiz, gelinin mülkiyetindedir. Boşanma halinde bu eşyalar kadına iade edilir; bu konuda nikâh sırasında yapılan kayıtlar ve şahitler önem taşır. Damat tarafından alınan ev eşyaları ise erkeğe aittir. Mülkiyet anlaşmazlıklarını önlemek için eşya listesinin yazılı tutulması yararlıdır.

Güncel durum

Birçok genç çift, çeyiz geleneğini sadeleştirerek kullanmaktadır. Gereksiz masraf yerine ev, eğitim veya eşya birikimine yatırım yapılması tercih edilir. Hediye ve takı konusunda da dengeli yaklaşım için takı töreni ve hediye geleneği yazısına bakılabilir.

Çeyiz taşıma ve sergileme adetleri

Bazı yörelerde çeyiz düğünden bir gün önce arabalarla ya da yaya olarak damadın evine taşınır, komşulara ve akrabalara sergilenir. Bu adetin amacı, gelinin hazırlığını göstermekten çok kız ailesinin gönül hoşluğunu paylaşmaktır. Yine de sergileme sırasında karşılaştırma yapılması, “kimin çeyizi daha çok” rekabetine dönüşmesi gönül kırıcıdır. Çeyizi gösterme niyetinin gösteriş olup olmadığını aile bireyleri vicdanlarında değerlendirmelidir.

Hadis kaynaklarında Peygamberimizin kızına verdiği sade çeyiz, kanaatin ve tevazunun ölçüsü olarak anılır. Bu örnekten hareketle, çeyizin sadeleşmesi toplumsal bir refah ve huzur sağlar. Özellikle ekonomik zorluk yaşayan kız aileleri, çeyiz baskısı sebebiyle evlilik kararını erteleme veya kızlarını çaresiz bırakma durumuyla karşılaşmamalıdır. Evlenmeyi kolaylaştırmak ise Müslümanlar için ahlaki bir sorumluluktur.

Bu bağlamda Düğün Adabı: Sünnete Uygun Düğün Nasıl Olur? yazısı da konuya farklı bir yönden ışık tutar.

Sıkça Sorulan Sorular

Çeyiz hazırlamak dinen zorunlu mu?

Hayır. Kız tarafına ev eşyası getirme zorunluluğu yoktur. Mesken ve eşya erkeğin sorumluluğundadır.

Çeyiz mehrin yerine geçer mi?

Hayır. Mehir kadına ödenmesi gereken ayrı bir haktır. Çeyiz ailenin katkısıdır.

Çeyiz boşanmada kime kalır?

Kadının ailesinin getirdiği çeyiz kadının mülkiyetindedir ve boşanmada kadına iade edilir.

Çeyiz için borçlanmak doğru mu?

Gereksiz borçlanma israf sayılır ve tavsiye edilmez. İhtiyaca göre ölçülü hazırlık yapılmalıdır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 3 Haziran 2026 · Kaynaklar: Nesâî, Nikâh; Buhârî, Nikâh; İsrâ Suresi (17/26-27); TDV İslâm Ansiklopedisi, "Cihaz" maddesi

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

Bu içerik faydalı oldu mu?

Geri bildiriminiz içeriklerimizi geliştirmemize yardım eder.

Bu içerik nasıl hazırlandı? →