Endülüs Müslümanları (Moriskolar) Bugün: Dinî Hayat ve Kurumlar

İspanya’da bugün yaklaşık iki milyon Müslüman yaşar; bunların çoğu Fas kökenli göçmenlerdir ve yeni gelenlerle birlikte topluluk hızla çeşitlenmektedir. Moriskoların torunlarına dair belirgin bir cemaat bulunmasa da Endülüs mirası, yeni Müslümanlar, kültür kurumları ve turizm aracılığıyla İspanyol kamusal hayatında yaşamayı sürdürmektedir. 1992 İşbirliği Anlaşması, İslam’ın resmî statüsünü belirler.

Nüfus ve çeşitlilik

İspanya İslam Komisyonu (CIE) verilerine göre İspanya’da yaşayan Müslümanların sayısı iki milyona yakındır. Bunların önemli bir bölümü İspanyol vatandaşlığı almıştır. En kalabalık grup, 1990’lardan itibaren gelen Fas kökenlilerdir; Pakistan, Senegal, Cezayir ve Suriye kökenli topluluklar da vardır. Ceuta ve Melilla’da ise yüzyıllardır Müslümanlar yaşar. Bir de İspanyol kökenli, genellikle 1970’lerden sonra Müslüman olmuş küçük bir grup bulunur. Bu yeni Müslümanlar kendilerini Endülüs mirasının devamı olarak görme eğilimindedir.

1992 anlaşması ve hukuki durum

İspanya’da din özgürlüğü 1978 Anayasası ile güvence altındadır. 1992’de çıkarılan 26/1992 sayılı kanunla, İspanya İslam Komisyonu (CIE) aracılığıyla devlet ile İslam topluluğu arasında bir işbirliği anlaşması yapıldı. Anlaşma; İslam din dersinin okullarda verilmesi, cenaze ve mezarlık hakları, hastane ve cezaevlerinde manevi hizmet, İslamî nikâhın hukuki geçerliliği ve helal gıda düzenlemelerini içerir. Uygulamada bu hakların bölgeden bölgeye farklı biçimde hayata geçtiği, özellikle İslam din dersi öğretmeni istihdamında sorunlar yaşandığı belirtilir. Hukukî çerçevenin tarihî arka planı için Endülüs Müslümanları tarihi yazısına bakılabilir.

Gırnata Camii ve Endülüs mirası

Gırnata’da 2003’te Albaicín semtinde açılan Büyük Cami (Mezquita Mayor de Granada), 1492’den bu yana şehirde açılan ilk büyük cami olarak anılır ve Elhamra’ya bakan konumuyla öne çıkar. Cami, Mağrip ve İspanyol mimarî ögelerini bir araya getirir. Endülüs mirası turizm, mimarî, müzik ve mutfak aracılığıyla da kamusal alanda yaşar. Gırnata’daki Elhamra ve Generalife, Sevilla’daki Alcázar ve Kurtuba’daki Mezquita en çok ziyaret edilen tarihî yapılar arasındadır.

Kurtuba Mezquita tartışması

Kurtuba’daki Mezquita, VIII. yüzyıldan itibaren inşa edilen büyük bir camiydi; 1236’daki fetihten sonra katedrale çevrildi ve XVI. yüzyılda içine büyük bir katedral yapıldı. Bugün bina, Katolik Kilisesi’nin yönetiminde bir katedral olarak işlev görür. Adının “Mezquita-Catedral” olarak kullanılması ve Müslümanların burada ibadet etmesine izin verilmemesi, dönem dönem kamuoyunda tartışılır. Mülkiyet, ad ve gelir paylaşımı konularında İspanyol kamuoyunda farklı görüşler vardır. Kilise, Vatikan ve Müslüman temsilciler arasındaki görüşmelerde ortak ibadet talepleri olumlu bir yanıt bulmamıştır.

Moriskoların torunları ve vatandaşlık

İspanya, 2015’te İspanya’dan sürülen Sefarad Yahudilerinin torunlarına vatandaşlık hakkı tanıyan bir kanun çıkardı. Moriskoların torunları için benzer bir düzenleme yapılmamıştır; Müslüman topluluklar ve bazı akademisyenler benzer bir adım atılmasını talep etmektedir. Hükûmetin yaklaşımı, Moriskoların soyağacı belgeleme güçlüğü gibi gerekçelere dayanır. Kuzey Afrika’da ise Endülüs kökenli ailelerin sayısı yüz binleri bulur; bu aileler “Endülüsî” soyadlarını bugün de taşır.

Sorunlar ve sivil toplum

İspanya Müslümanlarının karşılaştığı başlıca sorunlar şöyle sıralanabilir:

• Cami ve mescit yapımında belediye engelleri
• İslam din dersi öğretmenlerinin atanmasındaki gecikmeler
• Müslüman mezarlıklarının yetersizliği
• Madrid saldırıları (2004) sonrası artan güvenlik tartışmaları ve önyargılar
• Göçmenlerin hukuki statü sorunları

Müslüman sivil toplum kuruluşları ve gençlik dernekleri, bu sorunların çözümü için diyalog ve hukuki mücadele yürütmektedir. Gençler arasında İspanyolca konuşulan vaazlar ve Endülüs’e ilgi yaygındır.

Devam okuması

Endülüs Müslümanlarının ilk dönemi için İslam’la tanışma, ilim hayatı için Endülüs Müslümanları arasından yetişen âlimler ve gelenekler için Moriskolarda dinî kültür ve gelenekler yazıları okunabilir. Avrupa’nın doğusundaki köklü bir Müslüman topluluk olan Polonya-Litvanya Tatarları için Polonya-Litvanya Tatarları: Kısa İslam Tarihi yazısına bakılabilir.

Endülüs kimliği ve kültürel miras

Güney İspanya’da Endülüs kimliği, Araplardan kalma mirasla da ilişkilendirilir. Flamenko müziğinin Endülüs kökenleri, Arap, Roman ve Yahudi etkileşimine dayandırılır; ancak bu konuda akademik görüş birliği yoktur. Endülüs mutfağı, tarım teknikleri ve kelime dağarcığı (örneğin aceituna, azúcar gibi Arapça kökenli sözcükler) mirasın gündelik yüzüdür. İspanyolca sözlüklerde Arapça kökenli binlerce sözcük bulunduğu bilinir.

Diğer yandan “Endülüs mirasını” romantik bir geçmiş olarak görmenin sınırları da tartışılır. Bazı tarihçiler, Endülüs’ün hem hoşgörü hem çatışma dönemleri yaşadığını hatırlatır. Müslüman topluluklar için Endülüs bir nostalji değil, aynı zamanda ilim ve medeniyet mirasının bir parçasıdır.

Güvenilir bilgi için Müslüman toplulukların kendi yayınlarına ek olarak İspanyol akademik kuruluşlarının araştırmalarına da bakmak yararlıdır. Her iki kaynak türü, topluluğun içinden ve dışından farklı perspektifler sunar.

Son yıllarda bazı İspanyol üniversiteleri, İslam ve Endülüs araştırmaları için yeni kürsüler açmıştır.

Sıkça Sorulan Sorular

İspanya’da kaç Müslüman yaşıyor?

Tahminler genellikle iki milyon civarında bir sayıyı gösterir; çoğunluk Fas kökenli göçmenlerden, bir kısmı İspanyol vatandaşı yeni Müslümanlardan oluşur.

Kurtuba Camii’nde namaz kılınabilir mi?

Kurtuba’daki Mezquita-Catedral, Katolik Kilisesi’nin yönetiminde bir katedral olarak kullanılmaktadır; Müslümanların burada ibadet taleplerine kilise ve devlet tarafından olumlu cevap verilmemiştir.

Gırnata’daki cami ne zaman açıldı?

Gırnata Büyük Camii (Mezquita Mayor de Granada), Albaicín semtinde 2003’te açıldı; Elhamra’ya bakan konumuyla simgesel bir anlam taşır.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 20 Ekim 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "İspanya" ve "Endülüs" maddeleri; İspanya İslam Komisyonu (CIE), cie.es; İspanya Hükûmeti, 26/1992 sayılı Kanun

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →