Ferîdüddîn Attâr Kimdir? Hayatı, Tasavvuf Anlayışı ve Eserleri

Ferîdüddîn Attâr (yaklaşık 1145-1221), Nişabur’da yaşamış, Fars edebiyatının en büyük tasavvuf şairlerinden biridir. Mantıku’t-tayr, İlâhînâme, Esrârnâme ve Tezkiretü’l-evliyâ gibi eserleriyle tanınır. Attâr (aktar, eczacı) lakabı, mesleğinin ilaç ve baharat satıcılığı olmasından gelir. Mevlânâ’nın en çok saygı duyduğu şairlerden biridir.

Hayatı hakkında bilinenler ve belirsizlikler

Attâr’ın hayatı hakkındaki bilgilerin çoğu sonraki kaynaklara ve menkıbelere dayanır, bu yüzden kesin tarih vermek zordur. Doğumunun yaklaşık 1145-1146, vefatının ise 1221 civarında olduğu kabul edilir. Nişabur yakınındaki Kedkan köyünde doğduğu söylenir. Babasının bir eczacı olduğu, kendisinin de bu mesleği sürdürdüğü ve aynı zamanda hastalara tıbbî yardım verdiği aktarılır. “Attâr” lakabı bu mesleğe delalet eder. Mesleğini bırakıp tasavvufa yönelmesine dair bir menkıbe anlatılır: bir derviş dükkânına gelip dünyaya dair bir şey sormuş, ölümünü hatırlatmış ve Attâr bu sözle sarsılmış. Bu hikâyenin tarihî dayanağı zayıf olup, menâkıp geleneğine aittir.

Eğitimi ve tasavvufî terbiyesi

Attâr’ın eserlerinden, geniş bir İslâmî ilim birikimine sahip olduğu anlaşılır. Kur’an tefsiri, hadis, fıkıh, tıp ve edebiyat bilgisi metinlerine sinmiştir. Tasavvufî yetişmesi hakkında güvenilir bilgi azdır. Bazı kaynaklar Rükneddin Ekkâf adlı bir şeyhin adını anar; ayrıca, Necmeddin Kübrâ’nın çevresiyle ilişkili olduğu ileri sürülmüştür. Kesin olan, onun ilâhî aşk ve nefs terbiyesi çizgisinde yazdığı ve bu geleneğin sonraki büyük isimlerini, özellikle Mevlânâ’yı derinden etkilediğidir. Tasavvuf geleneğinin genel gelişimi için Tasavvuf nedir? yazısına bakılabilir.

Eserleri

• Mantıku’t-tayr (Kuşların Dili): Yaklaşık 4500 beyitlik sembolik mesnevi. Hüthüt’ün önderliğinde kuşların Simurg’u aramasını anlatır. Otuz kuş sonunda “si murg” (otuz kuş) kelime oyunuyla kendi hakikatlerini bulur.
• İlâhînâme: Bir halifenin altı oğlunun dünyevi arzularını ve bunlara verilen cevapları konu alan mesnevi.
• Esrârnâme ve Musibetnâme: Tasavvufî yolculuk ve arayışı işleyen mesneviler.
• Tezkiretü’l-evliyâ: Evliyanın hayat ve sözlerini anlatan Fars nesrinin klasik eserlerinden biri. Hasan-ı Basrî, Râbia el-Adeviyye, Cüneyd-i Bağdâdî ve Hallâc-ı Mansûr gibi isimlere yer verir.
• Dîvân: Gazel ve kasidelerinden oluşan şiir mecmuası.

Tezkiretü’l-evliyâ’da yer alan Hasan-ı Basrî ve Râbia el-Adeviyye gibi isimler, bu sitede ayrıca ele alınmıştır. Eserlerin bazılarının Attâr’a nispeti akademik çevrelerde tartışılmakta, bazı mesneviler farklı Attâr’lara ait olabileceği ileri sürülmektedir.

Tasavvuf anlayışı

Attâr’ın düşüncesinde ilâhî aşk, nefis terbiyesi ve fenâ merkezî kavramlardır. Mantıku’t-tayr’daki yedi vadi, sâlikin yolculuğunu şöyle sembolize eder: talep (arayış), aşk, marifet, istiğna (dünyadan ve her şeyden müstağni olma), tevhid, hayret ve fakr-fenâ. Bu yapı, tasavvuf literatüründe yolun aşamalarının şiirsel bir tasviridir. Attâr, şeriata bağlılığı gözetir; ancak aşkın formel ibadetlerin ötesinde bir derinlik taşıdığını da vurgular. Yorumları bazen vahdet-i vücûd çizgisine yaklaştırılsa da, onun bu görüşü sistemli biçimde savunduğu söylenemez. Konu için Vahdet-i vücûd nedir? yazısına bakılabilir.

Mevlânâ ve sonraki şairler üzerindeki etkisi

Mevlânâ, Attâr’dan saygıyla söz etmiştir. Meşhur bir sözü (Mevlânâ’ya nispet edilir) Attâr’ın aşkın yedi şehrini dolaştığını, kendisinin ise henüz bir sokağın köşesinde olduğunu anlatır. Bu söz, hem Mevlânâ’nın tevazusunu hem de Attâr’ın tasavvuf edebiyatındaki ağırlığını gösterir. Aynı şekilde Hâfız, Câmî ve Osmanlı şairleri de Attâr’ın temalarından beslenmiştir. Abdurrahman Câmî onun hakkında övgü dolu sözler söylemiştir; Mantıku’t-tayr’dan ilham alan eserler, Divan edebiyatında Simurg ve Anka kuşu gibi sembolleri yaygınlaştırmıştır. Mevlânâ’nın büyük eseri için Mesnevî nedir? yazısına göz atılabilir.

Vefatı ve mezarı

Rivayete göre Attâr, Moğol saldırısı sırasında Nişabur’un yağmalanması esnasında 1221 civarında öldürülmüştür. Yaşı konusunda “yüz yılı aşkın” gibi mübalağalı rivayetler de vardır. Kabri Nişabur’dadır ve Ömer Hayyam’ın yakınında yer alır. Konum ve ziyaret bilgisi için Ferîdüddîn Attâr Türbesi, sözleri için sözleri ve öğretileri yazısına bakılabilir.

Moğol istilası ve dönemin atmosferi

Attâr’ın yaşadığı çağ, Harezmşahlar döneminin sonları ile Moğol istilasının başlangıcına denk gelir. Nişabur 1221’de Moğol ordusunun saldırısına uğramış, şehir büyük zayiat vermiştir; çağdaş kaynaklar yıkımın ağırlığını dramatik biçimde anlatır. Attâr’ın bu yıkımda öldüğü rivayeti yaygın olsa da kesin değildir. Mevlânâ’nın ailesinin Horasan’dan ayrılması da yaklaşık aynı dönemin bir sonucudur. Dolayısıyla Attâr, bir medeniyetin yıkıldığı çağın tanığı sayılır.

Eleştirel bir not

Attâr’a atfedilen eserlerin tamamının ona ait olup olmadığı akademik olarak tartışılır. Bazı mesneviler (örneğin Mühtârnâme gibi) farklı döneme ait olabilir. Ayrıca hayat hikâyesindeki dramatik olaylar sonraki yüzyıllarda şekillenmiş olabilir. Bu nedenle okuyucunun, edebî değer ile tarihî doğruluk arasındaki farkı gözetmesi, güvenilir akademik kaynaklara başvurması yerinde olur.

Sıkça Sorulan Sorular

Ferîdüddîn Attâr kimdir?

XII. yüzyılın ortası ile XIII. yüzyılın başında Nişabur’da yaşamış, Fars edebiyatının en büyük tasavvuf şairlerinden biri olan mutasavvıftır. Mantıku’t-tayr ve Tezkiretü’l-evliyâ adlı eserleriyle tanınır.

Mantıku’t-tayr nedir?

Kuş dilinden anlatılan sembolik bir mesnevidir. Hüthüt rehberliğinde otuz kuşun Simurg’u aramak için çıktığı yolculuk, tasavvuftaki yedi vadiyi (talep, aşk, marifet, istiğna, tevhid, hayret, fakr ve fenâ) anlatır.

Attâr ve Mevlânâ arasındaki ilişki nedir?

Rivayete göre Mevlânâ’nın çocukluğunda Nişabur’dan geçen Attâr, ona “Esrârnâme”yi hediye etmiş ve gelecekteki büyüklüğünü sezmiştir. Bu menkıbenin tarihî sıhhati tartışmalıdır.

Attâr nasıl vefat etmiştir?

Rivayete göre 1221 civarında Moğol istilası sırasında Nişabur’da hayatını kaybetmiştir. Ölüm tarihi ve şekli hakkında kaynaklarda farklı anlatımlar bulunur.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 27 Haziran 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "Attâr, Ferîdüddîn" md.; Attâr, Mantıku't-tayr (Türkçe çeviriler); Attâr, Tezkiretü'l-evliyâ (çeşitli çeviriler); Diyanet İşleri Başkanlığı, diyanet.gov.tr

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →