Hz. İsmâil (a.s.)

Soyu ve Doğumu

Hz. İsmâil, Hz. İbrâhîm’in Hâcer’den doğan büyük oğludur. İbrâhîm uzun yıllar evlat hasreti çekmiş, “Rabbim, bana salihlerden olacak bir çocuk ver” diye dua etmiş, Allah da onu yumuşak huylu (halîm) bir oğulla müjdelemiştir (Sâffât Suresi, 37/100-101). Hz. Muhammed (s.a.v.), İsmâil’in soyundan gelir. Bu yüzden Araplar, özellikle Kureyş, kendilerini İsmâil’e nispet ederdi. Hz. Peygamber, Allah’ın İsmâil oğullarından Kinâne’yi, Kinâne’den Kureyş’i seçtiğini bildirmiştir (Müslim, Fezâil 1).

Mekke’ye Yerleşmesi ve Zemzem

İbrâhîm, Allah’ın emriyle eşi Hâcer’i ve süt emen oğlu İsmâil’i ekin bitmeyen bir vadiye, Kâbe’nin bulunduğu yere bırakmıştır. Kur’an bu anda yapılan duayı nakleder: “Rabbimiz! Ben çocuklarımdan bir kısmını senin kutsal evinin yanında, ekin bitmez bir vadiye yerleştirdim… İnsanlardan bir kısmının gönüllerini onlara meylettir ve onları meyvelerle rızıklandır ki şükretsinler.” (İbrâhîm Suresi, 14/37).

Buhârî’de İbn Abbâs’tan nakledilen uzun rivayete göre Hâcer, İbrâhîm’e “Bunu sana Allah mı emretti?” diye sormuş, “evet” cevabını alınca “O hâlde Allah bizi zayi etmez” demiştir. Suyu bitince Safâ ile Merve arasında su aramak için yedi defa gidip gelmiş, sonunda Allah’ın izniyle Zemzem suyu çıkmıştır (Buhârî, Enbiyâ). Hacda ve umrede yapılan sa’y, bu sabır ve tevekkül dolu arayışın hatırasıdır. Daha sonra Cürhüm kabilesi suyun yanına yerleşmiş, İsmâil onların arasında büyüyüp Arapçayı onlardan öğrenmiş ve onlardan evlenmiştir.

Kurban İmtihanı

İsmâil babasıyla birlikte koşup yürüyecek yaşa gelince İbrâhîm rüyasında onu kurban ettiğini görmüştür. Oğluna “Yavrucuğum, rüyamda seni boğazladığımı görüyorum; bir düşün, ne dersin?” diye sormuş; İsmâil ise “Babacığım, emrolunduğun şeyi yap. İnşallah beni sabredenlerden bulacaksın” cevabını vermiştir (Sâffât Suresi, 37/102). İkisi de teslim olup İbrâhîm oğlunu alnı üzerine yatırınca Allah ona seslenmiş, rüyayı doğruladığını bildirmiş ve büyük bir kurbanlık fidye göndermiştir (Sâffât Suresi, 37/103-107).

Kurban edilmek istenen oğlun (zebîh) kim olduğu konusunda âlimler ihtilaf etmiştir. İslam âlimlerinin çoğunluğu, Sâffât Suresi’nde bu kıssanın ardından İshak’ın ayrıca müjdelenmesini (37/112) delil göstererek zebîhin İsmâil olduğunu kabul eder. İshak olduğu görüşü ise daha çok Ehl-i kitap kaynaklarına dayanır. Şeytanın üç defa yolunu kesmeye çalıştığı ve taşlandığı anlatımı rivayetlerde geçer; hacdaki şeytan taşlama bu hatıraya bağlanır.

Kâbe’nin İnşası

İsmâil, babası İbrâhîm ile birlikte Kâbe’nin temellerini yükseltmiştir. Bu sırada ikisi şöyle dua ediyordu: “Rabbimiz! Bizden kabul buyur… Rabbimiz! Bizi sana teslim olanlardan kıl, soyumuzdan da sana teslim olan bir ümmet çıkar… Rabbimiz! İçlerinden onlara bir peygamber gönder.” (Bakara Suresi, 2/127-129). Müfessirler bu son duanın Hz. Muhammed’in gönderilmesiyle kabul edildiğini söyler. Hz. Peygamber de kendisinin “babası İbrâhîm’in duası” olduğunu ifade etmiştir (Ahmed b. Hanbel, Müsned).

Kur’an’daki Övgüsü

Kur’an İsmâil’i şöyle tanıtır: “Kitapta İsmâil’i de an. Çünkü o sözüne sadık idi, bir resul ve nebî idi. Ailesine namazı ve zekâtı emrederdi; Rabbi katında da hoşnutluğa ermiş biriydi.” (Meryem Suresi, 19/54-55). Ayrıca sabredenlerden (Enbiyâ Suresi, 21/85) ve hayırlı kimselerden (Sâd Suresi, 38/48) sayılır.

Arapların Atası

İsmâil, Arapların Adnânîler kolunun atası kabul edilir. Onun Cürhüm kabilesi arasında yetişmesiyle Mekke, zamanla bir yerleşim ve ticaret merkezine dönüşmüştür. Buhârî’deki rivayette İbrâhîm’in oğlunu ziyarete geldiği, onun eşlerinden birinin geçim sıkıntısından şikâyet etmesi üzerine oğluna “eşiğini değiştir” mesajı bıraktığı, diğer eşin ise şükür ve kanaat gösterdiği için övüldüğü anlatılır (Buhârî, Enbiyâ). Bu rivayet, ailede kanaat ve şükrün önemini vurgular. Hz. Peygamber’in “Ey İsmâil oğulları! Atıcılık yapın; çünkü babanız da atıcıydı” sözü de (Buhârî) İsmâil’in bir okçu olarak tanındığını gösterir.

İsmâil’in kıssası, hac ibadetinin hemen her aşamasında yaşatılır: Sa’y Hâcer’in arayışını, Zemzem Allah’ın ikramını, kurban İsmâil’in teslimiyetini, Kâbe ise baba ile oğulun birlikte yükselttiği tevhid evini hatırlatır. Böylece her hacı, bu ailenin iman ve teslimiyet yolculuğunu yeniden yaşamış olur.

Alınacak Dersler

• Allah’a tevekkül eden kimseyi Allah zayi etmez; Hâcer’in sözü müminin şiarı olmalıdır.
• Evlatlar ile anne babanın Allah’ın emrine birlikte teslimiyeti, ailenin en güzel hâlidir.
• Sözünde durmak, peygamber ahlakının öne çıkan bir vasfıdır.
• Aile reisi, ailesine namaz ve zekâtı hatırlatmakla sorumludur.
• Hayırlı işleri yaparken kabulü için Allah’a dua etmek gerekir.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 21 Eylül 2026 · Kaynaklar: Bakara Suresi (2/125-129); İbrâhîm Suresi (14/37); Meryem Suresi (19/54-55); Enbiyâ Suresi (21/85); Sâffât Suresi (37/99-113); Sâd Suresi (38/48); Buhârî, Enbiyâ (İbn Abbâs rivayeti); Müslim, Fezâil 1; İbn Kesîr, Kısasü'l-Enbiyâ, "İsmâil" bölümü; TDV İslâm Ansiklopedisi, "İsmâil" md.; Diyanet İşleri Başkanlığı, Kur'an Yolu Türkçe Meal ve Tefsir, Sâffât 99-113 tefsiri

Bu içerik nasıl hazırlandı? →