İngiltere Müslümanları Arasından Yetişen Ünlü Âlimler ve Mutasavvıflar

İngiltere’deki Müslüman ilim hayatı; Quilliam, Pickthall ve Abdullah Yusuf Ali gibi öncü şahsiyetlerin çalışmalarına, Darul Uloom medreselerine, İslam Vakfı ve Müslüman Koleji gibi kurumlara ve Oxford, Cambridge gibi üniversitelerdeki akademik programlara dayanır. Bu çeşitlilik İngiltere’yi İslam araştırmalarının önemli merkezlerinden biri yapmıştır.

Öncüler: Quilliam ve Woking Çevresi

Abdullah Quilliam (1856-1932), İngiltere’de Müslüman ilim ve yayın faaliyetinin öncülerindendir. Liverpool Müslüman Enstitüsü’nde konferanslar düzenlendi, dergi yayımlandı ve yetimhane işletildi. Woking Müslüman Misyonu (1912) çevresinde Hâce Kemaleddin, Marmaduke Pickthall ve Lord Headley gibi isimler dergiler ve kitaplar yayımladı. Bu çevre, Batılı okurlara İslam’ı tanıtma amacı taşıyordu. Aynı zamanda Ahmediyye hareketinin Woking’teki rolü, Sünnî Müslümanlar arasında tartışmaya yol açtı.

Kur’an Çevirileri

Marmaduke Pickthall (1875-1936) 1917’de İslam’ı kabul etti ve Haydarabad’da çalıştı. 1930’da yayımlanan “The Meaning of the Glorious Koran” ilk İngiliz Müslümanın İngilizce Kur’an meali olarak kabul edilir. Abdullah Yusuf Ali (1872-1953) ise 1934’te yayımladığı kapsamlı tefsirli mealiyle tanınır; bu eser Suudi Arabistan’da da yayımlanmış, dünyada en yaygın kullanılan İngilizce meallerden biri olmuştur. Bu iki çeviri İngilizce konuşan Müslümanlar için temel referanslar haline geldi. Daha sonraki dönemde Muhammed Esed (Leopold Weiss) gibi çevirmenler de bu alana katkı yaptı.

Darul Uloom Medreseleri

1970’lerden itibaren Deobend geleneğinden gelen âlimler İngiltere’de yatılı medreseler kurdu. Bury’deki Darul Uloom (1975) ve Dewsbury’deki Markazi kampüsü bunların ilkleridir. Bu kurumlar sekiz yıllık Dars-ı Nizâmî müfredatını uygular; hafızlık, Arapça, fıkıh, hadis ve tefsir okutur. Mezunlar imam, âlim ve eğitimci olarak İngiltere’deki camilerde görev yapar. Berelvî çizgide ise Jamia Al-Karam ve benzeri kurumlar vardır. Medreselerin kalitesi ve denetimi, devlet okullarıyla ilişkileri tartışma konusudur.

Zeki Bedevi ve Müslüman Koleji

Mısırlı âlim Zeki Bedevi (1922-2006) 1986’da Londra’da Müslüman Koleji’ni kurdu. Kolej imam ve din görevlilerine İngiliz toplumu bağlamında eğitim vermeyi amaçladı. Bedevi, Londra Merkez Camii’nin müdürlüğünü yaptı, dinler arası diyalogda önemli rol oynadı ve Müslüman Konseyi’nin kuruluşunda yer aldı. 2006’da vefat etti. Çalışmaları, İngiltere’de İslam’ın “İngiliz” bir biçimde yerleşmesine yönelik çabaların örneği olarak anılır.

İslam Vakfı ve Akademik Kurumlar

1973’te Leicester’da kurulan İslam Vakfı (Islamic Foundation) kitap yayını, araştırma ve eğitim faaliyetleri yürütür; Markfield Yüksek Öğrenim Enstitüsü bu çatı altında faaliyet gösterir. Oxford İslam Çalışmaları Merkezi (1985) ve Cambridge Müslüman Koleji (2009) akademik ve dinî eğitimi birleştirir. Üniversitelerde Orta Doğu ve İslam çalışmaları bölümleri geniş akademik araştırma yürütür. Edinburgh, Exeter, Durham ve SOAS gibi üniversitelerde İslam hukuku ve tarihi uzmanları ders verir. Bu çeşitlilik İngiltere’yi İslam araştırmalarının önemli bir merkezi yapmıştır.

Tasavvuf ve Çağdaş Düşünce

İngiltere’de Nakşibendî-Hakkânî, Kâdirî, Çiştî ve Şazelî çevreleri faaliyet göstermektedir. Martin Lings (1909-2005) gibi Müslüman olan İngiliz yazarlar tasavvuf ve geleneksel ilim üzerine eserler verdi; Hz. Muhammed’in siyerini anlatan eseri geniş okur kitlesine ulaştı. Çağdaş akademisyenler İslam düşüncesi, hukuk ve siyaset üzerine tartışmalar yürütür. Yaşayan âlimlere ilişkin değerlendirme yapılmamıştır.

Süreci tamamlamak için İslam’la tanışma, tarih, kültür ve gelenekler ve günümüz yazıları okunabilir. Hollanda için Hollanda Müslümanlarının İslam’la tanışması yazısı da yararlıdır.

Kadın Âlimler ve Hocalar

İngiltere’de kadınlar için dinî eğitim kurumları son otuz yılda arttı. Darul Uloom’ların kız şubeleri, Aalimah (kadın âlim) programları ve kadınlara özel fıkıh dersleri yaygınlaştı. Bazı programlar yedi-sekiz yıllık Dars-ı Nizâmî müfredatını kadın öğrencilere uygular. Mezun olan kadınlar cami ve topluluklarda eğitimci, danışman ve hastane manevi destek hizmetlerinde çalışır. Bu gelişme, geleneksel çevrelerde kadınların ilim hayatına katılımının genişlemesi olarak yorumlanır. Aynı zamanda kadınların imamlık gibi konularda geleneksel görüşler korunur.

Hastane, Hapishane ve Okul Din Görevlileri

İngiltere’de Müslüman manevi danışmanlar (chaplains) hastane, hapishane, üniversite ve silahlı kuvvetlerde görev yapar. Bu kişilerin eğitimi için Cambridge Müslüman Koleji ve Markfield Enstitüsü programlar sunar. Hapishanelerde Müslüman mahkûmların oranı toplam mahkûmların yaklaşık yüzde 17’sidir; bu durum Müslüman din görevlilerine büyük sorumluluk yükler. Hastanelerde Müslüman manevi destek hizmetleri hasta ve ailelerine yardımcı olur. Bu rol, ilim hayatının toplumsal uygulamasının bir örneğidir.

Çağdaş Tartışmalar: İslam, Hukuk ve Kimlik

İngiltere’de Müslüman âlimler, akademisyenler ve düşünürler İslam’ın İngiliz bağlamında nasıl yaşanacağı üzerine tartışır. Şeriat konseyleri, İslami finans, helal sertifikasyonu, aile hukuku ve eğitim konuları bu tartışmaların başlıklarıdır. “İngiliz İslamı” kavramı, yerel koşullara uyumlu ve İngilizce konuşan bir dinî anlayışı ifade eder. Bazı geleneksel çevreler bu kavrama temkinli yaklaşır. İlim dünyasındaki bu çeşitlilik, İngiliz Müslümanlarının canlı entelektüel hayatını gösterir.

Ulusal Kütüphane ve Arşivler

Britanya Kütüphanesi (British Library), Doğu ve Hint Ofisi koleksiyonlarıyla dünyanın en büyük İslami el yazması koleksiyonlarından birine sahiptir. Oxford’daki Bodleian Kütüphanesi ve Cambridge Üniversitesi Kütüphanesi de önemli Arapça, Farsça ve Osmanlı Türkçesi eserler barındırır. Bu koleksiyonlar, İslam ilim tarihini araştıran akademisyenler için vazgeçilmezdir. Aynı zamanda dijitalleştirme projeleriyle çevrim içi erişime açılmaktadır.

Sonuç

İngiltere’deki Müslüman ilim hayatı, öncülerin çabalarından modern akademik kurumlara uzanan bir gelişim gösterir. Yaşayan âlimler hakkında değerlendirme yapılmamış, biyografik ayrıntılar için akademik kaynaklara başvurulması önerilmiştir.

Sonuç olarak İngiltere, hem geleneksel medreseleri hem akademik kurumları hem de İslam hukuku ve düşüncesi üzerine yürütülen tartışmalarıyla Avrupa’nın canlı Müslüman ilim merkezlerinden biridir.

Bu kurumların yanında yerel camilerin akşam dersleri ve hafta sonu halkaları, sıradan Müslümanların dinî bilgiye erişiminde en yaygın yoldur; birçok imam ve hoca bu derslerle topluluğun gündelik ilim hayatını sürdürür.

Öğrencilerin bir kısmı İngiltere’deki eğitimini Türkiye, Suudi Arabistan, Mısır ve Güney Asya’daki merkezlerle tamamlar; böylece İngiliz Müslüman ilim dünyası küresel bir ağa bağlanır.

Sıkça Sorulan Sorular

Marmaduke Pickthall kimdir?

1875’te doğan, 1917’de Müslüman olan İngiliz yazar ve çevirmendir. 1930’da yayımladığı “The Meaning of the Glorious Koran” ilk İngiliz Müslüman Kur’an çevirisi olarak tanınır; 1936’da vefat etmiştir.

Abdullah Yusuf Ali kimdir?

Hint kökenli İngiliz vatandaşı âlim; 1934’te yayımlanan “The Holy Qur’an: Text, Translation and Commentary” adlı İngilizce meali, dünyada yaygın kullanılan çevirilerdendir.

Darul Uloom (Dârulûm) nedir?

Deobendî çizgide dinî eğitim veren yatılı medreselerdir. İngiltere’de Bury, Dewsbury, Batley ve diğer yerlerde bulunur ve imam, âlim yetiştirir.

Müslüman Koleji nedir?

Mısırlı âlim Zeki Bedevi’nin 1986’da Londra’da kurduğu, imam ve din görevlilerine İngiltere bağlamında eğitim veren yüksek öğretim kurumudur.

Editör: Dualarla Editör Kurulu (İlahiyat alanında eğitim almış editörler) · Son güncelleme: 29 Ağustos 2026 · Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi, "İngiltere" md.; Humayun Ansari, The Infidel Within: Muslims in Britain since 1800 (2004); Jamie Gilham, Loyal Enemies: British Converts to Islam, 1850-1950 (2014)

İman ve Akaid hakkında sık sorulan sorular

80 sorunun tamamı →

• İman nedir, kısaca nasıl tanımlanır?
• İmanın şartları kaçtır ve nelerdir?
• Âmentü duası nedir, ezberlemek şart mıdır?
• İman ile İslam arasında fark var mıdır?
• Kelime-i şehâdet nedir, söyleyen Müslüman olur mu?

Bu içerik nasıl hazırlandı? →